شمشیر لاجوردی طرح هخامنشی یک کپی از شاهکارهای هنر زرین و گوهرنشانی ایران باستان از دوران اوج هخامنشیان در 2500 سال پیش در ایران است.
شمشیر زرین هخامنشی
آکیناکه (Akinakes) یا شمشیر کوتاه پارسی، نه تنها به عنوان یک سلاح کاربردی در میدانهای نبرد، بلکه به عنوان نمادی از شکوه و جایگاه والای اجتماعی در امپراتوری هخامنشی شناخته میشود.
در میان یافتههای باستانشناسی و سنگ نگاره های تخت جمشید، نمونههای تزئین شده با سنگ لاجورد، جایگاهی بیهمتا دارند که بیانگر اوج خلاقیت هنری و تکنولوژی فلزکاری در عصر هخامنشی است.
اما یک عکس شمشیر زرین هخامنشی با لاجورد در فضای مجازی بی سر و ته، پخش شده که بعنوان یکی از قطعه های گنجینه آمودریا در موزه بریتانیا معرفی شده است.
این شمشیر که در نوع خود برای 100سال پیش یک های کپی بوده، احتمالا به قصد تقلب و فروش در بازار از شمشیرهای اصل هخامنشی کپی برداری و ساخته شده، در ابتدا نیز به همین قصد مال خری یا تاریخ دزدی توسط واسطه یا موزه بریتانیا در سال ۱۹۷۳ خریداری شده ولی بعدا با انجام آزمایش های «اسکار وایت موسکارلا» (Oscar White Muscarella) و بررسی بیشتر مشخص شد که حدود یکصد سال قدمت دارد و بعنوان هنر مدرن شناخته می شود.
«اسکار وایت موسکارلا» (Oscar White Muscarella) یکی از برجستهترین و سرشناسترین باستانشناسان و پژوهشگران تاریخ و هنر خاور باستان (بهویژه ایران و آناتولی) بود که سالها به عنوان محقق ارشد در «موزه متروپولیتن نیويورک» فعالیت میکرد.
او در دنیای باستانشناسی به شدت به خاطر مبارزه بیامانش با قاچاق آثار باستانی، حفاریهای غیرمجاز و افشای اشیای تقلبی (Forgery) در موزهها و بازارهای عتیقه شهرت داشت.
موسکارلا کتابها و مقاله های بسیار تندی نوشت و ثابت کرد که بسیاری از اشیایی که موزههای بزرگ دنیا به عنوان آثار اصیل باستانی خاورمیانه یا هخامنشی به نمایش گذاشتهاند، در واقع آثار تقلبی و مدرنی هستند که سوداگران هنر ساختهاند.
وقتی گفته میشود مطالعه ها یا نظرهای اسکار موسکارلا، منظور بررسیها و پژوهشهای تخصصی اوست که در کتاب معروفش به نام «دروغی که بزرگ شد: جعل فرهنگهای باستانی خاور نزدیک» (The Lie That Became Great) و مقاله های دیگرش منتشر شده است.
او با موشکافی سبک ساخت، تکنیکها و بررسی مسیر ورود این آثار به بازار عتیقه، پرده از بسیاری از این جعلها برداشت و نشان داد که برخی قطعه های منتسب به دورههای باستانی (مانند همین سبکهای خاصِ منتسب به هخامنشی) در حقیقت در قرن بیستم ساخته شدهاند.
تحلیل فنی و ویژگیهای ساختاری
شمشیر لاجوردی طرح هخامنشی یک خنجر تشریفاتی های کپی با استفاده از تکنیکها و مهارتهای بالای طلاسازی در ایران و در یک قرن گذشته ساخته شده است.
جنس و ساختار: بدنه اصلی دسته از طلای خالص با عیار بالا ساخته شده که در بخشهای میانی و انتهایی با قطعه های دقیق تراشخورده لاجورد پوشانده شده است.
تزئینات: استفاده از نقوش گلهای 12 پره هخامنشی بر روی بخش طلایی این شمشیر و سر تراشیده شده دو شیر بر روی سنگ لاجورد و دسته آن، در کنار زمینه لاجوردی دسته و جنس طلای خالص، تضاد رنگی خیرهکنندهای ایجاد کرده که نشاندهنده دقت و ظرافت هنرمندان ایرانی است.
نمادشناسی؛ نقش شیر و قدرت سلطنتی
در هنر هخامنشی، شیر نمادی از قدرت، سلطنت و خورشید است. انتهای دسته این آکیناکه با دو سرِ شیر تراشخورده با لاجورد تزئین شده است.
این نقشمایه در بسیاری از آثار دیگر از جمله نقشبرجستههای تختجمشید و کاخهای شوش مشاهده میشود. این نشاندهنده پیوندی ناگسستنی میان ابزار دفاعی اشراف و نمادهای مقدس قدرت شاهنشاهی است.
آکیناکه لاجوردی هخامنشی به عنوان یک قطعه شاخص از هنر مدرن و نقطه اتصالی برای درک بهتر هنر هخامنشیان است.
تاریخچه و خاستگاه؛ از معادن بدخشان تا دربار شاهنشاهی
سنگ لاجورد که در این آکیناکه های اصلی هخامنشی و سایر زیورآلات آن دوران به کار رفته، از با ارزشترین سنگهای قیمتی در جهان باستان بود. این سنگ عمدتاً از معادن «سرِ سنگ» در ولایت بدخشان افغانستان امروزی استخراج میشد.
اهمیت این سنگ به حدی بود که در میان هدیههای ارسالی به دربار هخامنشی و در متون تاریخی جایگاه ویژهای داشت.
آکیناکه های لاجوردی هخامنشی که اغلب به سده پنجم و چهارم پیش از میلاد تعلق دارند، متعلق به دوران اوج شکوفایی هنری هخامنشیان هستند.
در ساختارِ متمرکز و سلسلهمراتبی امپراتوری، آکیناکههای لاجوردی تنها یک ابزار نبودند؛ آنها «هدایای شاهنشاهی» محسوب میشدند.
پادشاه هخامنشی با اهدای چنین قطعه هایی به ساتراپها (فرمانداران ایالتی) یا فرماندهان نظامی وفادار، نه تنها قدردانی خود را نشان میداد، بلکه نمادی از پیوندِ ناگسستنیِ آنها با تختگاه تختجمشید را نیز در اختیارشان قرار میداد.
همانطور که در مقاله های مربوط به گنجینه زرین آمودریا میخوانیم، هخامنشیان در استفاده از ترکیب فلز و سنگ قیمتی در جهان باستان بیرقیب بودند.
بررسی این اثرهای باستانی که در تخت جمشید، شوش، پاسارگاد و بیستون یافت شدند به ما کمک میکند تا سبک هنری دربار هخامنشی را به درستی درک کنیم.
در یک بررسی تطبیقی میان شمشیر لاجوردی طرح هخامنشی و یافتههای گنجینه آمودریا، میتوان پیوستگی سبک هنری را به وضوح مشاهده کرد.
سبک رئالیستی (واقعگرایانه) در تراش سرِ شیرها در این دسته، شباهت عجیبی با بازوبندهای زرینِ گنجینه آمودریا دارد؛ بهطوری که گویی هنرمندانِ یک کارگاهِ واحد، این نقوش را با دقت در جزئیاتِ عضله های صورت و یالهای شیر حک کردهاند.
این هماهنگیِ سبکشناختی میان یافتههای بیستون در کتیبهها و هنرهای دستی در سایر نقاط امپراتوری، نشاندهنده وجود یک «استاندارد هنریِ درباری» است که زیر نظر مستقیم دستگاههای نظارتیِ پادشاهی مدیریت میشده است.
این پیوستگی، در واقعِ همان چیزی است که هخامنشیان را به یکی از پیشروترین تمدنهای تاریخ در ایجاد زبانِ بصریِ واحد تبدیل کرد.
برای مطالعه بیشتر درباره نحوه طراحی این سلاحها، میتوانید به مقاله اختصاصی شمشیر هخامنشی آکیناکه در سایت پرشیا مراجعه کنید.
محل نگهداری و اهمیت میراثی
شمشیرهای زرین اصل هخامنشی و شمشیر لاجوردی طرح هخامنشی مدرن که امروز در موزههای بزرگ دنیا و مجموعههای معتبر نگهداری میشوند، به عنوان شاهدانی زنده از توانمندیهای صنعتی و هنری ایران در دو هزار و پانصد سال پیش هستند.
نگهداری و مطالعه بر روی این آثار، راه را برای شناخت دقیقترِ استانداردهای فلزکاریِ درباری هموار میکند.
پرسشهای متداول:
آکیناکه چیست؟ خنجر کوتاه مخصوص پارسیان که در متون یونانی و ایرانی از آن بسیار یاد شده است و در سنگ نگاره های سالم تخت جمشید به وفور یافت می شود.
لاجورد از کجا میآمد؟ اصلیترین منبع تأمین لاجورد در دوره هخامنشی، معادن بدخشان در افغانستان امروزی بود.
آیا این آکیناکهها جنگی بودند؟ نمونههای تمام طلا و لاجوردی بیشتر ماهیت تشریفاتی و درباری داشتهاند و نشاندهنده مقام صاحب آن بودهاند.
گوهرنشانی در این خنجرها، فراتر از یک تزئین ساده، نمایشگر اوج دقت در گوهرنشانی هخامنشی است.
سنگ لاجورد به دلیل ساختار معدنی خاص خود، در برابر ضربات ناگهانی و تغییرهای دمایی آسیبپذیر است.
استادکاران پارسی با استفاده از ابزارهای مفرغی بسیار ظریف، ابتدا شیارهایی با دقت روی طلای چکشکاری شده ایجاد میکردند و سپس لاجوردها را پس از تراش دقیق، با استفاده از نوعی چسب طبیعی (که ترکیبی از صمغ گیاهان و موم بود) در جای خود تثبیت میکردند.
این دقتِ اتصال در شمشیر لاجوردی طرح هخامنشی اصل و سایر قطعه های طلایی در موزه های دیگر مانند موزه ایران باستان، چنان بالاست که پس از گذشت ۲۵۰۰ سال، همچنان پیوستگی میان طلا و لاجورد در بسیاری از نمونهها بهطور خیرهکنندهای حفظ شده است که خود نشان از استانداردِ بالای کنترل کیفیت در کارگاههای سلطنتی دارد.
عکاس و نویسنده مقاله
درباره عکاس و نگارنده:
رضا گودرزی (عکاس و پژوهشگر)، با بهرهگیری از تجهیزات حرفهای در عکاسی میراث فرهنگی و گردشگری ایران و دانش تخصصی در حوزه جواهرشناسی و معماری هخامنشی، روایتگرِ داستانِ ناگفتهی گنجینههای ایرانی است.
اگر به عکاسی اختصاصی از مجموعههای نفیس و خرید تابلو عکس های ایرانشناسی و ایرانگردی یا سرمایهگذاری در نشر کتابهای عکس نفیس ایرانشناسی و ایرانگردی علاقهمندید، برای اطلاع از شرایط اسپانسرشیپ و سفارش پروژه، همین حالا با ما تماس بگیرید: 09001075213
برای دیدن تمام محصولات هنری در سایت شهر گوهرها به فروشگاه سایت پرشیا اکسپو مراجعه و همچنین برای خواندن مقاله های بیشتر به بخش ایرانشناسی در سایت پرشیا اکسپومراجعه کنید.
برای دیدن برخی از اشیای زرین هخامنشی می توانید کتاب عکس نفیس موزه ایران باستان را نیز در بخش کتاب های عکس نفیس در سایت پرشیا اکسپو ببینید.
صنایع دستی و هنری
در فروشگاه سایت پرشیا اکسپو می توانید تابلو عکس نفیس شمشیر لاجوردی طرح هخامنشی را در سایز 100-70 سانتیمتر تهریه نمایید.
اگر به تاریخ ایران و هخامنشیان علاقمند هستید، برای انجام مسولیت های اجتماعی برند خود و اسپانسر شدن و همکاری در چاپ کتاب عکس نفیس تخت جمشید بعنوان هدایای VIP می توانید با ما تماس بگیرید.
