قلعه الموت

​تاریخ ساخت اولیه دژ الموت به دوران حکومت‌های پیش از اسلام و به‌ویژه دوره ساسانی یا حتی پیش‌تر بازمی‌گردد؛ اما اوج شهرت و شکوه این قلعه با نام حسن صباح، گره خورده است.

​در سال ۴۸۳ هجری قمری (اواخر قرن پنجم هجری)، حسن صباح که از سوی حکومت سلجوقی تحت تعقیب بود، دژ الموت را به عنوان پایگاه اصلی و مقر فرمانروایی خود انتخاب کرد.

او این قلعه را که سال‌ها متروکه یا در اختیار حاکمان محلی بود، با مبلغی اندک خریداری نمود و بازسازی کرد. حسن صباح با هوش استراتژیک بی‌نظیر خود، الموت را به مرکز جنبشی تبدیل کرد که دهه‌ها قدرت‌های بزرگ زمانه یعنی سلجوقیان و خلافت عباسی را به چالش کشید.

​بر خلاف تصور عموم که الموت را تنها به یک قلعه محدود می‌دانند، پرونده ثبت جهانی یونسکو شامل یک شبکه هماهنگ و زنجیره‌ای از ۷ دژ و قلعه تاریخی در منطقه الموت است که هر یک کارکرد نظامی، دیده‌بانی یا پناهگاهی داشته‌اند:

​قلعه الموت (گازرخان): مرکز اصلی فرمانروایی حسن صباح و مقر اصلی حکومت اسماعیلیان، ساخته شده بر فراز صخره‌ای بلند با چشم‌اندازی بی‌نظیر به دره الموت.

​قلعه لمبسر (لامسر): (عکس بالا) بزرگ‌ترین و یکی از مستحکم‌ترین قلعه‌های نظامی الموت واقع در نزدیکی رازمیان. این قلعه به دلیل وسعت زیاد و سیستم‌های پیچیده آبرسانی و انبار آذوقه، دژی تسخیرناپذیر بود.

​قلعه نویذرشاه: دژی کوهستانی و صعب‌العبور که نقش پناهگاه و دیده‌بانی کمکی را در شبکه دفاعی الموت ایفا می‌کرد.

​قلعه شمس‌کلایه: یکی دیگر از دژهای ساختاری منطقه که ارتباط بصری و مخابراتی میان قلعه‌های مرکزی را برقرار می‌ساخت.

​قلعه قسطین‌لار: دژی استراتژیک که در مسیرهای ارتباطی و کنترل گذرگاه‌های فرعی الموت نقش کلیدی داشت.

​قلعه شیرکوه: دژ کوهستانی مستحکمی که در ارتفاعات مشرف به دره‌ها ساخته شده و وظیفه حراست از مرزهای داخلی حوزه نفوذ اسماعیلیان را بر عهده داشت.

​قلعه ایلان: دژی باستانی که به عنوان یکی از حلقه‌های زنجیره دفاعی غرب و شمال منطقه الموت عمل می‌کرده است.

​حوزه الموت زنجیره‌ای از روستاهای تاریخی و بکر را در دل خود جای داده که هر کدام اصالت فرهنگی خود را حفظ کرده‌اند. روستای گازرخان به عنوان پایلوت و دروازه اصلی ورود به قلعه، با کوچه‌های پلکانی، خانه‌های کاه‌گلی و سنگ‌چین و معماری سنتی‌اش شناخته می‌شود. روستاهای دیگری مانند آتان (با معماری شگفت‌انگیز پلکانی و خانه‌هایی که سقف حیاط خانه‌پایینی، معبر خانه‌بالایی است)، گرمارود، اواتر و شهرک از دیگر نگین‌های گردشگری منطقه هستند. در این روستاها، زندگی بر پایه دامداری سنتی، باغداری و تولید صنایع دستی جریان دارد و معاشرت با بومیان تاتی‌زبان، تجربه‌ای اصیل از زندگی روستایی ایران را رقم می‌زند.

​۴. چشم‌انداز آینده گردشگری الموت پس از ثبت جهانی یونسکو

​ثبت جهانی زنجیره دژهای الموت در یونسکو، نقطه عطفی تاریخی در تحولات اقتصادی، فرهنگی و گردشگری استان قزوین و ایران خواهد بود. این رویداد بزرگ پیامدهای مثبتی به همراه دارد که مسیر آینده منطقه را متحول می‌کند:

​رشد گردشگری بین‌المللی: نام الموت اکنون وارد نقشه رسمی گردشگران جهان شده است و این امر موجی از توریست‌های خارجی، پژوهشگران تاریخ و طبیعت‌گردان حرفه‌ای را به سوی خود جلب می‌کند.

​توسعه زیرساخت‌های پایدار: ضرورت صیانت از ضوابط یونسکو، دولت و مدیریت محلی را ناچار می‌سازد تا زیرساخت‌های حمل‌ونقل، اقامتگاه‌های بوم‌گردی استاندارد، و مراکز معرفی میراث فرهنگی را با رعایت اصول حفظ محیط زیست ارتقا دهند.

​شکوفایی اقتصاد محلی: توسعه گردشگری پایدار به معنای رونق کسب‌وکارهای بومی، افزایش فروش محصولات ارگانیک (گردو، فندق، لواشک‌های سنتی)، صنایع دستی و ایجاد اشتغال پایدار برای جوانان منطقه است که مانع از مهاجرت روستاییان به شهرها خواهد شد.

​درباره پیدایش این دریاچه زیبا روایت‌های علمی و بومی جالبی وجود دارد. از دیدگاه زمین‌شناسی، دریاچه اوان حاصل یک گودی یا حفره رانشی (یا بسته‌شدن دره به دلیل لغزش زمین و رانش کوه در اعصار کهن) است که آب درون آن جمع شده است.

شگفت‌انگیزترین ویژگی هیدرولوژیکی دریاچه اوان این است که هیچ رودخانه‌ای به آن نمی‌ریزد و تمامی آب آن از چشمه‌های جوشان کف دریاچه تأمین می‌شود!

در واقع، بستر دریاچه پر از چشمه‌های زیرزمینی است که پیوسته آب زلال و خنک را به درون حوضچه پمف می‌كنند.

سطح دریاچه نیز تنها در فصول بارندگی و با ذوب شدن برف ارتفاعات اطراف تغذیه می‌شود و سرریز آن به صورت یک رود کوچک از روستا عبور می‌کند.

​بر خلاف تصور عمومی که دریاچه‌های کوهستانی را بسیار عمیق می‌پندارند، دریاچه اوان عمق متوسطی دارد. بیشترین عمق دریاچه در عمیق‌ترین نقطه به حدود ۷.۵ متر می‌رسد (اگرچه در برخی منابع و فصول پرآب تا حدود ۲۰ متر هم ذکر شده است)، اما عمق آن در حاشیه‌ها بسیار کم و مناسب نشستن و تماشای آب است.

آب دریاچه به قدری زلال و شفاف است که در روزهای آفتابی می‌توان بخش‌هایی از بستر صخره‌ای و گیاهان غوطه‌ور درون آن را به خوبی مشاهده کرد. این زلالی خیره‌کننده، بازتابی از آسمان آبی و کوه‌های اطراف را به نمایش می‌گذارد که رنگ آب را از آبی روشن تا سبز یشمی تغییر می‌دهد.

​دریاچه اوان زیستگاه ارزشمندی برای انواع جانوران، پرندگان مهاجر و آبزیان است. در اکوسیستم این دریاچه، گونه‌های مختلفی از ماهیان زندگی می‌کنند که هم جاذبه‌ای برای صیادان ورزشی (در فصول مجاز) و هم بخشی از زنجیره غذایی منطقه هستند:

​ماهیان بومی و غیربومی: از جمله مهم‌ترین ماهیان دریاچه اوان می‌توان به قزل‌آلای رنگین‌کمان، اردک‌ماهی (که به عنوان یک ماهی شکارچی در دریاچه وجود دارد)، کپور و آمور (یا سفید رودخانه‌ای) اشاره کرد.

حضور این ماهیان نشان‌دهنده کیفیت و اکسیژن مناسب آب چشمه‌سارهای کف دریاچه است.

​پرندگان و حیات وحش: در فصول گوناگون سال، این دریاچه میزبان پرندگان مهاجری چون مرغابی وحشی، غاز، خوتکا و حواصیل است که مدتی را در مسیر کوچ خود در این منطقه اقامت می‌کنند. اطراف دریاچه نیز زیستگاه جانورانی چون کل، بز کوهی، خرس قهوه‌ای و روباه در ارتفاعات بالادست است.

​جاذبه‌های تفریحی و گردشگری اوان در فصول مختلف

​دریاچه اوان در هر چهار فصل سال جلوه‌ای منحصربه‌فرد دارد:

​بهار و تابستان: بهترین زمان برای قایقرانی (با قایق‌های پدالی)، عکاسی، پیک‌نیک در حاشیه‌های سرسبز و لذت بردن از هوای خنک کوهستانی است.

​پاییز: درختان بید و صنوبر پیرامون دریاچه رنگ زرد و نارنجی به خود می‌گیرند و تصویر تقابل رنگ‌ها در آینه‌ی آب، بهشت عکاسان را رقم می‌زند.

​زمستان: سطح دریاچه در زمستان‌های بسیار سرد الموت گاهی یخ می‌بندد و منظره‌ای سفیدپوش و کاملاً قطبی خلق می‌کند.