تمدن عیلام یکی از امپراتوری های کهن و ریشهدار در هزارههای باستان ایران با بیش از سه هزار سال حکمرانی در سرزمین مادری و آثار بجا مانده بی نظیر
سه هزاره با عیلام
تاریخ فلات ایران و خاورمیانه با نام تمدنهای بزرگ و باشکوهی گره خورده است که هر یک آجری بر بنای فرهنگ و تمدن بشری افزودهاند.
در میان این نامها، تمدن عیلام (یا ایلام) به عنوان یکی از کهنترین و ریشهدارترین تمدنهای جهان شناخته میشود که بیش از سه هزاره در جنوب و جنوب غربی فلات ایران نقشآفرینی کرد.
عیلامی ها مردمی پیشرو در شهرنشینی، فلزکاری، معماری و خط بودند که پیوندی عمیق میان فلات ایران و تمدن بینالنهرین ایجاد کردند.
جغرافیای تمدن عیلام و شهرهای بزرگ آن
قلمرو جغرافیایی عیلام عمدتاً شامل استانهای خوزستان، ایلام، فارس، بوشهر، کهگیلویه و بویراحمد و بخشهایی از لرستان و اصفهان ایران امروزی بود.
با این حال، هسته اصلی این تمدن بر روی دو دشت بزرگ و حاصلخیز متمرکز بود:
دشت خوزستان (پاییندست): با مراکز مهمی چون شوش (پایتخت سیاسی و تاریخی).
کوهستانهای مرتفع زاگرس (بالادست): با شهرهای مهمی چون انشان (انزان در منطقه ممسنی یا سپیدان فارس امروزی) و آبید.
از دیگر شهرهای مهم و استراتژیک این تمدن میتوان به چغازنبیل (دوراونتاش) با زیگورات بینظیرش، هیدالو و منطقه باستانی ارجان (بهبهان) اشاره کرد.
پایتختهای عیلام
تمدن عیلامی برخلاف بسیاری از حکومتهای متمرکز، سیستم حکومتی فدرالگونهای داشتند و پایتختهای آنها در دورههای مختلف تغییر میکرد یا حتی شهرهای مهم بهصورت همزمان نقش پایتخت را داشتند.
مهمترین پایتختهای عیلام عبارتند از:
شوش (Susa): قدیمیترین، سیاسیترین و استراتژیکترین پایتخت تمدن عیلام که در بیشتر دوران تاریخ این تمدن قلب تپندهی حکومت بود.
انشان (Anshan): پایتخت کوهستانی و مذهبی عیلامیان در منطقه فارس که شاهان عیلامی همواره به لقب «شاه شوش و انشان» افتخار میکردند.
دوراونتاش (چغازنبیل): شهری مذهبی و آیینی که در دوره عیلام میانه توسط پادشاه «اونتاشپیریش» به عنوان پایتخت مذهبی و ستایش خدایان ساخته شد.
شاهان برجسته عیلام به ترتیب دورهها
پادشاهان بسیاری بر مسند قدرت عیلام تکیه زدند که نام برخی از آنها به دلیل فتوحات، ساخت بناهای عظیم یا کتیبههای به یادگار مانده در تاریخ ثبت شده است:
دوره عیلام قدیم:
پادشاهانی از دودمانهای آوان و سیماشکی، از جمله پوزور-اینشوشیناک (که خط عیلامی خطی را گسترش داد).
دوره عیلام میانه:
اونتاشپیریش (اونتاشگال): سازنده مجموعه عظیم چغازنبیل.
پوتو-اوریش و شاهان نامدار دودمان هوهید و ایگوهلکی.
شوتورناخونته اول و شوترک-ناخونته اول: از قدرتمندترین شاهان عیلام که غنایم جنگی بسیاری (مانند سنگنوشته حمورابی) را از بینالنهرین به شوش آوردند.
هوتلوش-اینشوشیناک: آخرین شاه بزرگ این دوره.
دوره عیلام نو:
هومبان-نیگاش
شوترک-ناخونته دوم
تلو-خومبان-هومبن (تئومن)
هومبان-حالتش و در نهایت شاهزادگان محلی مانند کیتینهوتران (صاحب حلقه زرین ارجان) که در مناطق مختلف حکمرانی میکردند.
گاهشمار و دورههای تاریخی عیلام
تمدن عیلام یکپارچه نبوده، بلکه در طول حدود سه هزار سال حیات خود (تقریباً از اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد تا قرن ششم پیش از میلاد، یعنی حدود سالهای ۳3۰۰ تا ۵۳۹ پیش از میلاد) تحولات زیادی را تجربه کرده است.
تاریخ این تمدن به چهار دوره اصلی تقسیم میشود:
دوره اول دوره آغاز عیلامی است که شامل سال های 3300 تا 2700 پیش از میلاد می شود.
عیلام قدیم (حدود 27۰۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد)
دوران شکلگیری دولتهای اولیه، پیدایش خط و ارتباط های گسترده با سومر و اکد.
دوره عیلام قدیم، که از آن با عنوان «دوره پادشاهی اَوان» و «سیماشکی» نیز یاد میشود، فصلی بنیادین در شکلگیری یکی از کهنترین تمدنهای شهرنشین فلات ایران و دشت خوزستان است.
این دوران که گسترهای بیش از هزار سال را در بر میگیرد، زمانه ظهور نخستین سازمانهای حکومتی متمرکز در جنوب غرب ایران و تعامل های پیچیده سیاسی، اقتصادی و نظامی میان دولتهای بینالنهرین (بهویژه سومریها، اکدیها و بابلیها) و دولتشهرهای عیلامی است.
شاهان عیلام
بر اساس فهرستهای پادشاهی و اسناد بهجامانده، عیلام قدیم عمدتاً بر پایه سه دودمان بزرگ شکل گرفت:
دودمان اَوان (Awan): نخستین دودمان شناختهشده عیلامی است که مرکز آن احتمالاً در شمال خوزستان یا لرستان امروزی قرار داشت.
از میان شاهان این دودمان، «پوزی» (Puzur-Inshushinak) از اهمیت ویژهای برخوردار است. او توانست قلمرو عیلام را به اوج قدرت برساند، فتوحات گستردهای در بینالنهرین انجام دهد و حتی عنوان شاه اکد را از آن خود کند.
دودمان سیماشکی (Simashki): دومین دودمان قدرتمند عیلام قدیم است که سرزمینهای کوهستانی شمال و شرق خوزستان (احتمالاً منطقه کرمان، لرستان و پشتکوه) را تحت کنترل داشتند.
شاهان سیماشکی نقش تعیینکنندهای در فروپاشی سلسله سوم اور (Ur III) در بینالنهرین ایفا کردند.
از شاهان نامدار این دوره میتوان به «ئی تت» (I-ttum) و «پپلا» اشاره کرد که توانستند استقلال سیاسی عیلام را در برابر هجومهای مکرر بینالنهرینی تثبیت کنند.
دودمان سوکّلماخ (Sukkalmah): این دوره که به عنوان اواخر عیلام قدیم شناخته میشود، با سیستم حکومتی منحصربهفردی اداره میشد.
عنوان «سوکّلماخ» به معنای «نایبالسلطنه بزرگ» یا «اعظم» بود. ساختار قدرت در این دوران به صورت فدراتیو و اشتراکی میان برادران و فرزندان شاه تقسیم میشد؛ به گونهای که پس از مرگ شاه، برادر او به پادشاهی میرسید و پسران به حکومت ایالتهای تابعه منصوب میشدند.
از شاهان برجسته این دوران میتوان به «شیرتوخ» و «کیدینهوتران» اشاره کرد.
قلمرو و پایتختهای عیلام
قلمرو عیلام قدیم فراتر از دشت خوزستان (شوش و انشان) بود و بخشهای وسیعی از کهگیلویه و بویراحمد، فارس، لرستان، ایلام و حتی بخشهایی از فلات مرکزی (مانند تپه سیلک کاشان و تپه حصار دامغان) را در بر میگرفت.
شوش (Susa): به عنوان مرکز اداری، سیاسی و اقتصادی در دشت خوزستان.
انشان (Anshan / تل ملیان در فارس): به عنوان پایتخت سنتی، مذهبی و کوهستانی عیلام که پیونددهنده مناطق کوهستانی و دشتهای پست بود.
پیدایش خط و نظام اداری
یکی از بزرگترین دستاوردهای تمدن عیلام در این دوره، توسعه و تکامل نظامهای نگارش بود. پیش از خط میخی، عیلامیان از خط موسوم به «عیلامی مقدم» (Proto-Elamite) استفاده میکردند که سیستم حسابداری و اداری پیشرفتهای برای ثبت کالاهایی چون غله ها، دام و فلزها بود و تاکنون رمزگشایی کامل نشده است.
با ارتباط نزدیکتر با بینالنهرین، خط میخی عیلامی شکل گرفت که برای نگارش زبان آغلوتیناتیو (پیوسته) عیلامی انطباق داده شد.
این خط در لوحهای اداری، معاهدات سیاسی (مانند معاهده نرام-سین) و کتیبههای معابد به کار رفت و به یکی از ستونهای اصلی دیوانسالاری عیلامی تبدیل شد.
بناهای تاریخی و معماری
معماری دوره عیلام قدیم به شدت تحت تأثیر مصالح بومی مانند خشت خام و آجر بود. بناهای مذهبی و اداری حول محور «زیگوراتسای» اولیه و معابد اختصاصی شکل گرفتند.
معابد شوش و اینشوشیناک: ساخت معابد متعدد برای خدایان ملی مانند «اینشوشیناک» (خدای حامی شوش) و «پینیکیر» (الهه بزرگ مادر).
شهرسازی انشان و شوش: ایجاد تاسیسات شهری مستحکم، حصارهای دفاعی خشتی و کاخهای حکومتی که نشاندهنده تسلط مهندسان عیلامی بر محاسبات هندسی و معماری دفاعی است.
ارتباط ها و تعامل ها با سایر دولتها
روابط عیلام قدیم با دولتهای همسایه، بهویژه سومر، اکد، آشور و بابل، چرخهای دائمی از جنگ، تجارت و دیپلماسی بود.
از یکسو، لشکرکشیهای متقابل برای تصاحب منابع ثروت (مانند چوب جنگ زاگرس، فلزات معادن فلات مرکزی و سنگهای قیمتی) جریان داشت.
از سوی دیگر، روابط بازرگانی بسیار گستردهای برقرار بود؛ عیلام صادرکننده اصلی سنگ لاجورد (از مسیرهای شرقی)، فلز مس، سنگهای ساختمانی و غله ها به بینالنهرین بود و در عوض پارچه، روغن و محصولات لوکس وارد میکرد.
ازدواجهای سیاسی میان خاندانهای سلطنتی عیلام و بینالنهرین نیز ابزار رایجی برای حفظ صلح و ائتلافهای موقت بود.
عیلام میانه (حدود ۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد):
عیلام میانه عصر زرین اقتدار، شکوفایی مذهبی و هنری عیلام بود و همچنین دوران اوج قدرت سیاسی و شکوفایی اقتصادی و مذهبی عیلام، که با ساخت شهرهای بزرگ و معابد باشکوه همراه بود.
این دوران درخشانترین و شکوفاترین دوران در تاریخ تمدن عیلام است. این عصر با روی کار آمدن دودمانهای قدرتمند جدید، تثبیت قدرت سیاسی در دو کانون اصلی شوش و انشان، و یکپارچگی بیسابقه میان جوامع کوهستانی و دشتنشین آغاز شد.
در این دوران، عیلام از یک دولتشهر یا پادشاهی منطقهای به یک امپراتوری بزرگ و اثرگذار در خاور نزدیک باستان تبدیل شد که توانست قدرتمندترین دولتهای بینالنهرین، به ویژه بابلیها و آشوریها، را به چالش بکشد.
دودمانهای حاکم و شاهان برجسته
تاریخ سیاسی عیلام میانه بر پایه دودمانهای مهمی استوار است که شاهان آن با عناوین و القاب غرورآفرینی چون «شاه انشان و شوش» حکومت میکردند:
دودمان کیدینوید (Kidinids): این دودمان آغازگر دوره عیلام میانه است. شاهان این سلسله تلاش کردند تا سنتهای کهین عیلامی را با ساختار جدید حکومتی پیوند بزنند و استقلال شوش را در برابر حکومتهای رقیب تحکیم کنند.
دودمان ایگهالکیرید (Igehalkids): با روی کار آمدن این دودمان، تحول بزرگی در مشروعیت سیاسی و مذهبی شاهان عیلام رخ داد.
پیوندهای خانوادگی میان شاهان این دودمان و قدرتهای محلی، انسجام داخلی عیلام را به شدت افزایش داد.
دودمان شوتورکیرید (Shuturukids): اوج اقتدار نظامی و سیاسی عیلام میانه در زمان این دودمان رقم خورد. شاهان نامداری چون «شوتورکناخونته اول» و پسرش «کوتیر-ناخونته دوم» لشکرکشیهای خیرهکنندهای به قلب بینالنهرین انجام دادند.
آنها موفق شدند شهر تاریخی بابل را فتح کرده و بسیاری از گنجینههای باستانی بینالنهرین، از جمله لوح قانون حمورابی، پیکر نارامسین و مجسمههای خدایان بابلی را به عنوان غنایم جنگی به شوش منتقل کنند.
برجستهترین شاه این دوران «پوتسا هوتران» یا همان «شیلهاک-اینشوشیناک» بود که کتیبههای بسیار زیادی از خود به یادگار گذاشت و قلمرو عیلام را به حداکثر گستره جغرافیایی خود رساند.
وسعت قلمرو و پایتختها
در دوره عیلام میانه، قلمرو امپراتوری عیلام از دشت خوزستان و زاگرس مرکزی تا کرانههای خلیج فارس و مرزهای فلات مرکزی گسترش یافت.
شهر شوش به عنوان مرکز سیاسی و دیپلماتیک و انشان به عنوان پایتخت معنوی و سنتی حفظ شدند؛ اما مهمترین رویداد جغرافیایی و شهرسازی این دوره، احداث یک پایتخت مذهبی کاملاً جدید بود.
بناهای تاریخی و شاهکارهای معماری
معماری عیلام میانه به دلیل استفاده گسترده از آجر پخته، کتیبههای آجری و هنرهای تزئینی به اوج تکامل رسید.
چغازنبیل (دور-اونتاش): شاهکار بیبدیل معماری عیلامی و نخستین اثر ثبتشده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو. این شهر مذهبی و زیگورات عظیم آن به دستور «اونتاش-نپیریشا» در نزدیکی شوش ساخته شد.
این سازه چندطبقه (عکس بالا) با هدف ستایش خدایان بزرگ عیلام (اینشوشیناک و نپیریشا) و به عنوان قلب تپنده مذهبی امپراتوری بنا گردید.
آجرهای کتیبهدار کشفشده در این محوطه، گنجینهای بینظیر از زبان و تاریخ عیلامی است.
معابد و کاخهای شوش: بازسازی، توسعه و تجهیز معابد شهر شوش با آجرهای منقوش، سفالهای لعابدار و تندیسهای بزرگ برنزی و سنگی.
پیدایش خط، ادبیات و هنر
زبان و خط: در این دوره، خط میخی عیلامی به پختگی کامل رسید و زبان عیلامی به عنوان زبان رسمی دیوانسالاری، اسناد ملکی، حقوقی و مذهبی به کار رفت.
کتیبههای شاهی مفصلی که شرح فتوحات و ساخت معابد را روایت میکنند، از شاهکارهای ادبی این دوران هستند.
هنر و صنعتگری: صنایع دستی و هنری عیلام میانه به بالاترین درجه استانداردهای هنری جهان باستان رسید. مجسمه برنزی ملکه ناپیر-آسو (همسر اونتاش-نپیریشا) با وزنی نزدیک به دو تن، نمونهای شگفتانگیز از مهارت عیلامیان در فلزکاری، ریختهگری برنز و هنر مذهبی است.
همچنین ظروف سفالی، مهر استوانهای، جواهرات طلا و لاجورد و مجسمههای سفالی و سفالینههای منقوش این دوره نشاندهنده جامعهای متمول و هنرپرور است.
ارتباط ها و تعامل ها با سایر دولتها
روابط خارجی عیلام میانه بیش از هر چیز بر پایه قدرتنمایی نظامی و رقابت ژئوپلیتیک با امپراتوریهای بینالنهرین استوار بود:
روابط با آشور و بابل در نوسان دائمی میان جنگهای خونین (برای تسلط بر مسیرهای تجاری و شهرهای مرزی) و معاهده های صلح بود. لشکرکشیهای ویرانگر شاهان عیلام به بابل، اقتدار بینالنهرین را برای دههها تضعیف کرد.
با این حال، روابط تجاری گستردهای نیز برای تأمین مواد اولیه برقرار بود. عیلام از طریق راههای تجاری خود، فلزها، سنگهای قیمتی و چوب را مبادله میکرد و دیپلماسی فعالانهای با دولتهای همجوار داشت.
عیلام نو (حدود ۱۱۰۰ تا ۵۳۹ پیش از میلاد):
دوران نزاعهای مداوم با امپراتوریهای قدرتمند همسایه (آشور) و در نهایت سقوط نهایی.
عیلام نو و زوال یک تمدن: دوران کشمکش، فرسایش و افول (حدود ۱۱۰۰ تا ۵۳۹ پیش از میلاد)
دوره عیلام نو، آخرین فصل از حیات سیاسی و مستقل تمدن عیلام است؛ عصری طولانی و پرماجرا که با زوال تدریجی قدرت مرکزی، هجومهای ویرانگر امپراتوریهای قدرتمند همسایه (بهویژه آشور) و در نهایت طلوع امپراتوری هخامنشی رقم خورد.
برخلاف درخشش خیرهکننده دوره میانه، این دوران با ناآرامیهای داخلی، تجزیه سیاسی و جابجاییهای بزرگ جمعیتی و قومی در فلات ایران همراه بود.
دودمانها، شاهان و تحولات سیاسی
تاریخ سیاسی عیلام نو به دلیل تاریک بودن منابع مکتوب، پُر از ابهام است، اما با اتکای به سالنامههای آشوری و کتیبههای پراکنده، به چند بخش کلیدی تقسیم میشود:
دوره تاریک و انتقال (حدود ۱۱۰۰ تا ۷۷۰ پیش از میلاد): پس از مرگ شاهان اقتدارگرای دوره میانه، عیلام وارد دورهای از افت شدید سیاسی شد.
بینالنهرین بار دیگر دستخوش تحولات شد و دولتهای محلی عیلامی در مناطق کوهستانی و دشتهای دورافتاده به حیات خود ادامه دادند.
دودمانهای فدراتیو و ائتلافها (حدود ۷۷۰ تا ۶۴۶ پیش از میلاد): در این دوران، شاهان عیلامی برای مقابله با خطر بزرگ امپراتوری نوآشور، ناچار به ایجاد ائتلافهای مداوم با دولت بابل شدند.
از شاهان برجسته و جنگجوی این دوران میتوان به «هومبان-نیگاش»، «شوتروک-ناخونته دوم» و به ویژه «هومبان-حالتش سوم» اشاره کرد.
این شاهان تلاش کردند تا با استفاده از ناآرامیهای داخلی آشور، استقلال از دسترفته را بازپس گیرند، اما در نهایت رودرروی امپراتوری خشن آشور قرار گرفتند.
وسعت قلمرو و انقباض جغرافیایی
قلمرو عیلام نو نسبت به دوره میانه به شدت محدود و منقبض شد. دشت خوزستان و شهر شوش که همواره قلب تپنده عیلام بودند، به میدان اصلی جنگ با آشور تبدیل شدند.
با این حال، مناطق کوهستانی زاگرس و ایالتهای شرقی مانند انشان و پارس، پناهگاه امنتری برای مردم و خاندانهای محلی فراهم کردند.
همین جابجایی جغرافیایی به تدریج زمینه را برای همزیستی و آمیزش اقوام عیلامی با طوایف نوظهور پارسی و مادی فراهم ساخت.
بناهای تاریخی، هنر و فرهنگ
با توجه به جنگهای ویرانگر پی در پی، توان اقتصادی و عمرانی عیلام نو به شدت کاهش یافت و به همین دلیل، شاهکارهای معماری کلان مانند دورههای پیشین در این دوران ساخته نشد:
بازسازیهای محدود در شوش: تعمیر و مرمت جزئی معابد قدیمی و بناهای حکومتی شوش.
گورستانها و آثار صخرهای: آثار برجایمانده از این دوره بیشتر شامل آرامگاههای صخرهای، مهرهای استوانهای سادهتر، و سفالگریهای خاکستری و منقوش است که نشاندهنده بازگشت به الگوهای محلیتر و منطقهای است.
تداوم سنتهای مذهبی: خدایان سنتی عیلامی همچنان مورد پرستش قرار داشتند، اما خط میخی عیلامی به تدریج سادهتر شد و کاربرد اداری آن به نفع زبانهای دیگر کاهش یافت.
ارتباط ها، تهاجم آشور و سقوط نهایی
سرنوشت عیلام نو گره کور و تراژدیباری با قدرتگیری امپراتوری نوآشور (بهویژه در زمان پادشاهانی چون سارگون دوم، سناخریب و بانیپال) پیدا کرد:
نبردهای فرسایشی: عیلامیها حامی اصلی شورشهای بابل علیه سلطه آشور بودند و همین امر خشم پادشاهان آشور را برمیانگیخت. جنگهای خونینی در شهرهای مرزی و دشت خوزستان درگرفت.
فاجعه سال ۶۴۶ پیش از میلاد: بزرگترین فاجعه تاریخ عیلام در زمان آشوربانیپال (عکس بالا) رخ داد. لشکرکشی ویرانگر و خونین آشور به خوزستان به سقوط کامل شوش انجامید.
آشوربانیپال در کتیبههای مشهور خود با غرور شرح داده است که چگونه شوش را به ویرانه مبدل کرد، معابد و آرامگاههای شاهان را با خاک یکسان نمود، مقبرهها را شکافت و استخوانها را پراکنده ساخت و خاک شوش را به نمک آلود تا دیگر هیچگاه آباد نشود.
با این حال، بقایای حکومتهای محلی عیلامی مدتی دیگر دوام آوردند تا اینکه در اواسط قرن ششم پیش از میلاد (حدود ۵۳۹ پیش از میلاد)، با ظهور کوروش بزرگ و بنیانگذاری امپراتوری هخامنشی، سرزمینهای عیلامی رسماً ضمیمه شاهنشاهی بزرگ هخامنشی شدند.
فرهنگ، هنر، معماری و سیستم اداری عیلامی تأثیرهای عمیقی بر هخامنشیان گذاشت؛ بهطوریکه خط عیلامی تا مدتها زبان رسمی دیوانسالاری پارسه باقی ماند.
هرچند عیلام پس از این فاجعه هرگز به عنوان یک دولت مستقل قدرتمند قد علم نکرد، اما فرهنگ، نظام دیوانسالاری، هنر و خط عیلامی از بین نرفت.
پادشاهان نخستین هخامنش (که از تبار انشان بودند) بسیاری از ساختارهای اداری، مالی و حتی زبان عیلامی (به عنوان زبان رسمی دیوانسالاری هخامنشی در کنار آرامی) را به کار گرفتند و بدین ترتیب، روح تمدن عیلام در کالبد امپراتوری بزرگ هخامنشی دمیده شد و جاودانه گردید.
مهمترین و شاخصترین آثار باستانی برجایمانده از تمدن عیلام
تمدن عیلام به عنوان یکی از پیشرفتهترین جوامع باستانی در زمینه معماری، فلزکاری، مجسمهسازی و هنر، آثار بینظیری را از خود به یادگار گذاشته است که هر یک راوی بخش مهمی از تاریخ و باورهای این قوم هستند.
در ادامه، شاخصترین و مهمترین آثار باستانی تمدن عیلام به تفکیک معرفی شدهاند:
۱. زیگورات چغازنبیل (دوراونتاش)؛ شاهکار معماری مذهبی جهان
موقعیت: استان خوزستان، در نزدیکی شوش
قدمت: دوره عیلام میانه (حدود سده سیزدهم پیش از میلاد، توسط پادشاه اونتاشپیریش)
چغازنبیل یا «دوراونتاش» (به معنای دژ اونتاش)، بدون شک مهمترین و باشکوهترین اثر معماری عیلامی در جهان است که به عنوان نخستین اثر تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
این بنا یک زیگورات (معبد طبقاتی پلهای) است که برای ستایش ایزدان بزرگ عیلامی یعنی «اینشوشیناک» و «نپیرایسا» ساخته شد.
ویژگیها: این بنا در اصل در پنج طبقه و با آجرهای کتیبهدار ساخته شده بود که هزاران آجر نوشتهشده به خط میخی عیلامی در آن به کار رفته است. سیستم آبرسانی پیشرفته، دروازههای نگهبانی، کاخهای سلطنتی اطراف و نیایشگاههای متعدد، عظمت این شهر مذهبی را نشان میدهد.
۲. مجسمه مفرغی ملکه ناپیر-آسو؛ شاهکار ریختهگری باستان
موقعیت کشف: شوش (موزه لوور و موزه ملی ایران)
قدمت: دوره عیلام میانه (حدود ۱۳۰۰ پیش از میلاد)
این اثر یکی از شگفتانگیزترین شاهکارهای هنر فلزکاری و مجسمهسازی جهان باستان است که تندیس تمامقد ملکه «ناپیر-آسو»، همسر اونتاشپیریش (سازنده چغازنبیل) را نشان میدهد.
ویژگیها: این مجسمه با وزن تقریبی ۱۸۰۰ کیلوگرم و از جنس مفرغ توپر با رویهای از مس خالص به روش ریختهگری پیشرفته ساخته شده است.
دامن بلند و منقوش با طرحهای ظریف هندسی و خطوط میخی حاشیه دامن که در آن ملکه دستهای خود را به نشانه احترام روی سینه گذاشته، اوج مهارت صنعتگران عیلامی در کار با فلز را به نمایش میگذارد.
۳. سنگنوشته و نقشبرشکسته ایذه (کولفرح و عراقی)
موقعیت: استان خوزستان، منطقه ایذه (شمال شرق خوزستان)
قدمت: دوره عیلام نو
منطقه ایذه در کوههای زاگرس، گالری طبیعی و بینظیری از بزرگترین نقشبرجستههای صخرهای عیلامی است.
محوطههایی چون کولفرح، شط ملو و خنگ علیوند حاوی تصاویری با ابعاد بزرگ از مراسم مذهبی، قربانی کردن حیوان ها، نوازندگان و شاهان عیلامی هستند.
ویژگیها: این آثار نشاندهنده اهمیت نواحی کوهستانی و ارتباط آن با مراکز شهری دشت خوزستان است و جزو معدود نمونههای نقشبرجسته صخرهای بزرگمقیاس پیش از دوره هخامنشی در ایران به شمار میروند.
۴. حلقه زرین ارجان؛ سند زرین اقتدار عیلام نو
موقعیت کشف: بهبهان، استان خوزستان (آرامگاه ارجان)
قدمت: دوره عیلام نو (حدود سده هشتم پیش از میلاد)
همانطور که پیشتر دیدیم، این حلقه زرین ۲۳۷ گرمی که به همراه تابوت مفرغی، دکمههای زرین و خنجر غلافطلایی در یک آرامگاه دستنخورده کشف شد، یکی از شاهکارهای زرگری باستان است.
ویژگیها: وجود پلاک مستطیلشکل با نقش قرینه دو شیر بالدار در دو سوی درخت مقدس و کتیبه میخی عیلامی با نام «کیتینهوتران»، این اثر را به یکی از ارزشمندترین اسناد هنری و تاریخی ایران باستان تبدیل کرده است.
۵. مجسمههای سفالی و آجرهای کتیبهدار شوش
موقعیت کشف: شهر باستانی شوش
قدمت: از عیلام قدیم تا عیلام نو
شهر شوش سرشار از بقایای معماری، آجرها و پلاکهای سفالی و گلی است که نام شاهان عیلامی روی آنها حک شده است.
ویژگیها: آجرهای لعابدار فیروزهای و قهوهای، تندیسهای کوچک سفالی از جانوران و الهگان، ظروف منقوش و مهر استوانهای با نقشهای اسطورهای، بخش بزرگی از موزههای بزرگ جهان (مانند موزه لوور پاریس و موزه ملی ایران) را به خود اختصاص دادهاند و نشاندهنده رواج بالای هنر و دیوانسالاری در این تمدن هستند.
6.سنگنگاره کورانگون (نورآباد)
این سنگ را می توان قدیمی ترین سنگ نگاره ایران و یکی از مهمترین، کهنترین و ارزشمندترین اسناد هنری و مذهبی دوران عیلامی دانست که بررسی تاریخ تمدن عیلام بدون آن ناقص میماند.
در ادامه، توضیحات کاملی پیرامون قدمت، تعداد افراد و موضوع این اثر فاخر تقدیم شما میشود.
معرفی و سال نگارش سنگنگاره کورانگون
سنگنگاره کورانگون در فاصله حدود ۱۰ کیلومتری جنوب غربی شهر نورآباد ممسنی در استان فارس و بر روی دیواره صخرهای بلنی قرار دارد.
از نظر سال نگارش، این اثر یکی از کهنترین نقشبرجستههای صخرهای در ایران به شمار میرود.
باستانشناسان و تاریخدانان هنر، قدمت این اثر را به دوره عیلام قدیم (حدود هزاره سوم پیش از میلاد، حدود سالهای ۲۲۰۰ تا ۲۰۰۰ پیش از میلاد) نسبت میدهند.
برخی پژوهشگران نیز با توجه به سبک هنری و مقایسه آن با آثار بینالنهرینی، آن را همزمان با دودگاه سیماشکی یا اواخر دوره عیلام متقدم و اوایل عیلام میانه میدانند.
اهمیت این سنگنگاره در این است که الگوی بسیاری از نقشبرجستههای صخرهای بعدی در ایران، به ویژه در دوران پارتی و ساسانی، قرار گرفته است.
تعداد افراد و پیکرههای موجود در سنگنگاره
این نقشبرجسته باشکوه شامل یک صحنه مرکزی بسیار بزرگ به همراه دهها پیکره انسانی است که با دقت تراشیده شدهاند:
خدای بزرگ (پیکره مرکزی): در بالاترین بخش و مرکز نقشبرجسته، خدای بزرگ عیلامی (احتمالاً اینشوشیناک یا خدای بزرگ دیگر) بر روی تختی نشسته است.
در کنار او نیز همسر یا ایزدبانوی همراهش حضور دارد. این خدایان به مراتب بزرگتر از سایر افراد تراشیده شدهاند تا جایگاه والای الهی آنها نشان داده شود.
پرستشکنندگان و کاهنان: در مقابل خدای مرکزی، صف طولانی و منظمی از انسانها (پرستشکنندگان، شاهزادگان یا کاهنان) دیده میشوند که برای انجام آیینهای مذهبی و قربانی کردن به سوی خدایان در حرکتاند.
تعداد کل افراد: شمار دقیق پیکرههای انسانی در این مجموعه، به دلیل فرسایش صخره در طول هزارهها و آسیبهای طبیعی، کمی دشوار است؛ اما کارشناسان هنر و باستانشناسی شمار افراد قابل تشخیص در این اثر را بین ۴۰ تا بیش از ۵۰ پیکره انسانی تخمین زدهاند که در سطوح و صفوف مختلف کنده کاری شدهاند.
در اطراف خدای بزرگ نیز فرشتگان یا ایزدان کوچکتر در حال ادای احترام دیده میشوند.
موضوع و مفهوم سنگنگاره کورانگون
موضوع اصلی این سنگنگاره، «آیین ستایش، قربانی و بیعت مذهبی با ایزدان» است.
در این اثر، شاه عیلامی به همراه مقامهای بلندپایه مذهبی و لشکری، هدایا و قربانیهایی (مانند حیواناتی نظیر بز یا گوسفند که توسط افراد حمل میشوند) را به پیشگاه خدایان تقدیم میکنند تا از برکت، پیروزی و حمایت الهی بهرهمند شوند.
دستهای رو به بالا و حالت احترام در پیکرهها، همگی نمادی از خشوع انسان در برابر قدرت مطلق آسمانی هستند.
کورانگون در واقع یک معبد روباز و مقدس بوده است که عیلامیان باستان در آنجا گردهم میآمدند تا پیوند میان قدرت سیاسی (پادشاه) و قدرت ماورایی (خدایان) را به نمایش بگذارند و مشروعیت حکومت خود را از طریق آیینهای دینی به ثبت برسانند.
گنجینههای عیلامی در موزههای ایران؛ از قلب تاریخ تا خانه اصلی
بخش اعظم، اصیلترین و بینظیرترین شاهکارهای باستانشناسی تمدن عیلام (ایلام) در خاک خود ایران و در موزههای تخصصی کشور نگهداری میشوند.
این آثار که حاصل حفاریهای علمی دهههای گذشته در محوطههای باستانی خوزستان و زاگرس هستند، هویت و ریشههای عمیق این تمدن کهن را به نمایش میگذارند.
در ادامه، مهمترین موزههای ایران که میزبان گنجینههای عیلامی هستند، معرفی شدهاند:
۱. موزه ملی ایران (موزه ایران باستان) – تهران
اهمیت: موزه ملی ایران به عنوان موزه مادر و معتبرترین موزه کشور، بزرگترین و شاهکارترین مجموعه آثار عیلامی در داخل ایران را در خود جای داده است.
آثار شاخص عیلامی:
مجسمه گاو : (عکس بالا) از جنس گل پخته اعابدار که در زیگورات چغازنبیلیافت شد و نوشته عیلامی روی مجسمه منتسب به اونتاش گال پسر هومبان نومنا شاع انشان و شوش است.
پلاک و مجسمههای مفرغی و سفالی: تندیسها و ابزارهای آیینی گرانبها از شوش و چغازنبیل.
حلقه زرین ارجان: نگین درخشان دوره عیلام نو (کشفشده از بهبهان) با کتیبه میخی عیلامی و نقش دو شیر بالدار.
آجرهای کتیبهدار چغازنبیل و شوش: آجرهای نوشتهشده به خط میخی عیلامی با نام شاهانی چون اونتاشپیریش که دیوار معابد را زینت میدادهاند.
مهرهای استوانهای و زیورآلات زرین: مجموعهای بینظیر از جواهرات، دکمههای زرین پوشاک و مهرهای سلطنتی دورههای مختلف عیلام.
۲. موزه هفتتپه – خوزستان
اهمیت: موزه هفتتپه در نزدیکی شوش و در جوار محوطه باستانی مهم هفتتپه (شهر باستانی کرتیتیش یا همانپیر) تأسیس شده است؛ محوطهای که یکی از مراکز مهم دوره عیلام میانه بوده است.
آثار شاخص عیلامی:
آجرهای کتیبهدار و مهرها: مجموعهای غنی از آجرهای ساختمانی کتیبهدار به خط میخی عیلامی که آیینها و نام شاهان این دوره (مانند تپتیآهر) را روایت میکنند.
گلنبشتهها (لوحهای گلی): اسناد اداری، اقتصادی و حقوقی مکتوب به خط میخی که ابعاد گوناگون زندگی اجتماعی و دیوانسالاری عیلامیان را آشکار میسازند.
اشیای سفالی و ابزارهای استخوانی و فلزی: ظروف و ابزارآلات کشفشده از کارگاهها و آرامگاههای محوطه هفتتپه.
۳. موزه شوش – خوزستان
اهمیت: این موزه در قلب محوطه تاریخی شوش (پایتخت سیاسی عیلام) و در کنار قلعه فرانسویها قرار دارد و به طور تخصصی به نمایش آثار مکشوفه از خود شهر باستانی شوش و مناطق پیرامونی آن اختصاص یافته است.
آثار شاخص عیلامی:
تندیسها و سردیسهای سفالی و سنگی: مجسمههای کوچک و بزرگ ایزدان و انسانها از دوره عیلام قدیم و میانه.
بقایای معماری و تزئینات کاخها: آجرهای لعابدار، قطعات تزئینی و مصالح ساختمانی معابد شوش.
سلاحها و ابزارهای فلزی: تبرها، خنجرها و نیزههای مفرغی کشفشده از گورستانهای باستانی شوش و ارجان.
۴. سایر موزههای ایران (موزه رضا عباسی و موزههای منطقهای)
موزه رضا عباسی (تهران): اگرچه تمرکز این موزه بیشتر بر هنرهای دوره اسلامی است، اما دارای بخش کوچکی از آثار پیش از تاریخ و فلزکاریهای هزارههای اول و دوم پیش از الميلاد است که شامل برخی مهرهای استوانهای، پلاکها و ابزارهای فلزی با الگوهای مرتبط با عصر مفرغ و فرهنگهای فلات و زاگرس (همعصر عیلام) میشود.
موزههای منطقهای استان خوزستان و فارس: موزههای محلی استانهای خوزستان (مانند موزه اهواز یا شوشتر) و استان فارس نیز به فراخور نزدیکی جغرافیایی به قلمرو عیلام (انشان و مناطق کوهستانی)، نمونههای مطالعاتی و سفالینههای ارزشمندی از این تمدن را نگهداری میکنند.
گنجینههای عیلامی در موزه لوور؛ شاهکارهای تمدن ایران باستان در قلب پاریس
موزه لوور پاریس به عنوان یکی از بزرگترین و معتبرترین موزههای جهان، میزبان بخش بزرگی از باشکوهترین و بینظیرترین آثار باستانی کشفشده از سرزمینهای مختلف است.
در این میان، بخش باستانشناسی خاور نزدیک و ایران باستان در موزه لوور، جایگاهی ویژه دارد و بخش عمدهای از اشیای مکشوفه از شهر باستانی شوش (پایتخت عیلام) را در خود جای داده است.
حضور این آثار در لوور نتیجه کاوشهای باستانشناسان فرانسوی (مانند ژاک دو مورگان و دیگران) در محوطه تاریخی شوش در اواخر قرن ۱۹ و نیمه اول قرن ۲۰ میلادی است.
در ادامه، شاخصترین و مهمترین آثار عیلامی نگهداریشده در موزه لوور معرفی شدهاند:
1. مجسمه خدای اینشوشیناک و آجرهای معابد (عکس بالا)
قدمت: دورههای مختلف عیلام میانه و نو
اهمیت: ایزد «اینشوشیناک» خدای بزرگ و حامی شهر شوش بود و معابد متعددی برای ستایش او ساخته شده بود.
ویژگیها: در موزه لوور قطعات متعددی از آجرها، پلاکها و تندیسهای مرتبط با این ایزد نگهداری میشود.
آجرهای کتیبهدار لعابدار و سفالینههای منقوش با خط میخی عیلامی که نام شاهان مختلف عیلام روی آنها حک شده است، بخش زیادی از دیوارهای بخش ایران لوور را به خود اختصاص دادهاند.
2. مجسمه ملکه ناپیر-آسو (تندیس مفرغی ملکه عیلام) / در پاراگراف بالاتر بحث شد
قدمت: دوره عیلام میانه (حدود ۱۳۰۰ پیش از میلاد)
اهمیت: این اثر بیشک یکی از شاهکارهای بیرقیب مجسمهسازی و ریختهگری در جهان باستان است که تندیس تمامقد ملکه «ناپیر-آسو»، همسر اونتاشپیریش (سازنده چغازنبیل) را به تصویر کشیده است.
ویژگیها: این مجسمه با وزن خیرهکننده حدود ۱۸۰۰ کیلوگرم، از جنس مفرغ توپر و با روکشی از مس خالص ساخته شده است.
تکنیک ساخت این اثر به روش ریختهگری موم گمشده انجام شده که در زمان خود یک مهندسی فوقپیشرفته محسوب میشد.
حاشیه دامن منقوش این مجسمه با خط میخی عیلامی تزئین شده که در آن ملکه دستهای خود را به نشانه احترام و نیایش روی سینه قرار داده است.
3. قانون حمورابی (سنگنوشته مشهور بابلی که به شوش آورده شد) / عکس بالا
قدمت: حدود ۱۷۵۰ پیش از میلاد
اهمیت و ارتباط با عیلام: اگرچه قانون حمورابی متعلق به تمدن بابل است، اما این اثر در سال ۱۱۵۸ پیش از میلاد توسط پادشاه قدرتمند عیلام، شوترکناخونته اول، طی یک لشکرکشی پیروزمندانه از شهر سیپار در بینالنهرین به غنیمت گرفته شد و به عنوان افتخار جنگی به شوش انتقال یافت.
ویژگیها: این استوانه سنگی بزرگ شامل یکی از کهنترین و کاملترین مجموعههای قوانین مدنی و حقوقی جهان باستان است که در بالای آن، نقشبرجسته حمورابی در حال دریافت قوانین از ایزد خورشید (شمش) حک شده است.
کشف این اثر در شهر شوش، گواهی بر قدرت نظامی و نفوذ عیلامیان در برابر امپراتوریهای همسایه است.
۴. شیرهای آجری و سرستونهای باستانی شوش
قدمت: دوره عیلام نو و پیش از دورههای هخامنشی
اهمیت: هنر تزئینی و معماری کاخهای عیلامی را به نمایش میگذارند.
ویژگیها: نقشبرجستهها و تزئینات آجری لعابدارهای که نمادهای اسطورهای، جانوران نگهبان (مانند شیرها و موجودهای ترکیبی) و عناصر مذهبی را بازتاب میدهند، نشاندهنده تسلط هنرمندان عیلامی بر ترکیب رنگ، پخت لعاب و معماری باشکوه است.
۵. ظروف زرین، مفرغی و زیورآلات عیلامی
قدمت: از هزاره سوم تا هزاره اول پیش از میلاد
اهمیت: مجموعه عظیمی از دکمههای زرین، سلاحهای مفرغی (مانند تبرهای تزیینی با خطوط میخی)، ظروف نقرهای و طلا، و مهر استوانهای که زندگی روزمره، آیینهای تدفین و سطح بالای هنر صنعتگران عیلامی را بازگو میکنند.
گنجینههای عیلامی در بریتانیا؛ آثار و میراث تمدن ایلام در موزههای لندن
بخش قابلتوجهی از شاهکارهای باستانشناسی و هنر تمدن عیلام (ایلام)، علاوه بر موزههای ایران و موزه لوور پاریس، در موزههای معتبر بریتانیا، بهویژه موزه بریتانیا (British Museum) در لندن نگهداری میشوند.
این آثار اغلب نتیجه کاوشهای باستانشناسان بریتانیایی در مناطق جنوب و جنوب غربی ایران، خرید مجموعههای خصوصی یا اهدای آثار در قرنهای ۱۹ و ۲۰ میلادی هستند.
در ادامه، مهمترین آثار و گنجینههای عیلامی نگهداریشده در موزه بریتانیا و سایر نهادهای فرهنگی بریتانیا معرفی شدهاند:
۱. موزه بریتانیا (British Museum)؛ گنجینههای شوش و خوزستان
موزه بریتانیا در لندن دارای مجموعهای غنی از آثار باستانی هزارههای سوم تا اول پیش از میلاد از تمدن عیلام است که بخش زیادی از آنها ارتباط تنگاتنگی با تاریخ سیاسی، نظامی و مذهبی این تمدن دارد.
الف) آجرهای کتیبهدار و مصالح معماری شوش و چغازنبیل
توضیح: موزه بریتانیا تعدادی از آجرهای گلی پختهشده و کتیبهدار عیلامی را در اختیار دارد که نام شاهان عیلامی و خط میخی عیلامی روی آنها حک شده است.
این آجرها معمولاً از محوطه باستانی شوش یا بناهای مذهبی منسوب به دوره عیلام میانه به دست آمدهاند و نشاندهنده تکنیکهای پیشرفته معماری و خطنویسی این قوم هستند.
ب) مهرهای استوانهای و جواهرات عیلامی
توضیح: مجموعهای از مهرهای استوانهای ساخته شده از سنگهای نیمهقیمتی (مانند لاجورد، عقیق و هماتیت) در موزه بریتانیا نگهداری میشوند که نقوش آنها شامل صحنههای مذهبی، آیینی، حضور ایزدان عیلامی، جانوران اسطورهای و درخت زندگی است.
همچنین برخی زیورآلات، مهرهها و پلاکهای کوچک زرین و مفرغی متعلق به دورههای مختلف عیلام در این مجموعه دیده میشوند.
ج) سلاحها و ابزارهای مفرغی عیلامی
توضیح: تبرهای مفرغی، سرنیزهها و گرزهای آیینی کشفشده از مناطق زاگرس و خوزستان که بهویژه در گورستانهای باستانی عیلامی کاربرد داشتهاند، بخش دیگری از ویترینهای بخش خاور نزدیک موزه بریتانیا را به خود اختصاص دادهاند.
این ابزارها مهارت بالای عیلامیان در صنعت فلزکاری و ریختهگری مفرغ را بازتاب میدهند.
۲. ارتباط آثار آشیوری و عیلامی در موزه بریتانیا
یکی از مهمترین بخشهای موزه بریتانیا که به طور غیرمستقیم اما بسیار پررنگ با تاریخ عیلام گره خورده است، تالار آثار آشور (Assyrian Galleries) است.
نقشبرجستههای سقوط شوش:
در این بخش، لوحها و نقشبرجستههای سنگی بسیار مشهوری از کاخ «آشوربانیپال» (پادشاه قدرتمند آشور) نگهداری میشود که به دقت صحنه لشکرکشی به عیلام و فتح و ویرانی شهر شوش در سال ۶۴۶ پیش از میلاد را به تصویر کشیدهاند.
این نقشبرجستهها شامل تصاویر غارت شهر، تخریب معابد، به اسارت بردن شاهان عیلامی و انتقال گنجینهها به نینوا است. این آثار ارزشمندترین اسناد تصویری تاریخی هستند که پایان خونین و تراژیک امپراتوری عیلام را روایت میکنند.
۳. سایر موزهها و نهادهای بریتانیا
علاوه بر موزه بریتانیا، برخی دیگر از موزهها و مجموعههای دانشگاهی در انگلستان میزبان آثار مفرغی یا سفالی مرتبط با حوزههای فرهنگی همراستا با عیلام (مانند مفرغهای لرستان و فرهنگهای زاگرسنشین همعصر با عیلام) هستند:
موزه ویکتوریا و آلبرت (V&A Museum): بیشتر بر هنرهای کاربردی، صنایع دستی، پارچهها و کاشیکاریهای دوران اسلامی متمرکز است، اما آثار معدودی از صنایع دستی فلزی الهامگرفته از کهنالگوهای باستانی ایران نیز در آرشیوهای پژوهشی آن یافت میشود.
موزههای دانشگاهی (مانند موزه اشمولین در آکسفورد و موزه فیتزویلیام در کمبریج): این موزههای دانشگاهی دارای بخشهای کوچکی از آثار باستانی خاور نزدیک هستند که شامل برخی سفالینهها، مهرهای استوانهای و ابزارهای مفرغی متعلق به هزارههای پیش از میلاد (شامل نمونههای مرتبط با تعاملات عیلام و بینالنهرین) میشود.
گنجینههای عیلامی در موزههای ایالات متحده آمریکا؛ آثار تمدن ایلام در قاره اقیانوس
موزههای بزرگ ایالات متحده آمریکا به دلیل قدمت کمتر در کاوشهای باستانشناسی مستقیم قرن نوزدهم در مقایسه با فرانسه و بریتانیا، کمتر به طور مستقیم در حفاریهای شوش شرکت داشتند.
با این وجود، به لطف تبادل آثار، خرید مجموعههای خصوصی، اهدای کلکسیونرها و پژوهشهای باستانشناسان آمریکایی (بهویژه مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاغو)، امروزه چندین موزه معتبر در آمریکا میزبان آثار ارزشمند، مفرغها، مهرها و آجرهای کتیبهدار متعلق به تمدن عیلام و فرهنگهای همعصر آن هستند.
در ادامه، مهمترین موزههای آمریکا که دارای گنجینهها و آثار مرتبط با عیلام هستند، معرفی شدهاند:
۱. مؤسسه شرقی دانشگاه شیکاگو (Oriental Institute / ISAC Museum)
موقعیت: شیکاگو، ایلینوی
اهمیت: موزه مؤسسه کشف و پژوهشهای باستانی خاور نزدیک (که اخیراً به نام ISAC یا موزه هنر و تمدن باستانی تغییر نام داده است) یکی از بزرگترین و معتبرترین مراکز پژوهش تاریخ باستان ایران در آمریکا است.
آثار عیلامی و مرتبط:
این موزه دارای مجموعهای ارزشمند از آجرهای کتیبهدار عیلامی از شهر شوش و چغازنبیل است که نام شاهان و الواح مذهبی روی آنها حک شده است.
مجموعهای غنی از مهرهای استوانهای با نقوش اسطورهای، انسانی و جانوری متعلق به هزاره سوم و دوم پیش از میلاد (دورههای عیلام قدیم و میانه).
ظروف سفالی، ابزارهای سنگی و مفرغی که نشاندهنده روابط تجاری و فرهنگی میان عیلام و بینالنهرین هستند.
۲. موزه متروپولیتن نیویورک (Metropolitan Museum of Art)
موقعیت: نیویورک،
اهمیت: متروپولیتن یکی از جامعترین موزههای جهان است و بخش «هنر ایران باستان و خاور نزدیک» آن آثار خیرهکنندهای از دورههای مختلف تاریخ ایران را در خود جای داده است.
آثار عیلامی و مرتبط:
مجسمهها و پلاکهای مفرغی و سفالی: تندیسهای کوچک، پلاکهای آیینی و ابزارهای فلزی عیلامی که تکنیک پیشرفته فلزکاری این تمدن را به نمایش میگذارند.
مهرهای استوانهای طلا و سنگهای قیمتی: مهرهای بسیار ظریف و شاهکارهای حکاکی روی سنگ (مانند لاجورد و عقیق) از دوره عیلام میانه و نو.
مفرغهای لرستان: این موزه همچنین دارای یکی از بزرگترین و کاملترین مجموعههای جهان از «مفرغهای لرستان» است؛ آثار فلزی شگفتانگیزی که حاصل تمدنهای کوهنشین زاگرس (همعصر و در تعامل نزدیک با دولت عیلام) هستند.
۳. موزه هنرهای زیبای بوستون (Museum of Fine Arts, Boston)
موقعیت: بوستون، ماساچوست
اهمیت: این موزه دارای بخش برجستهای از آثار باستانی تمدنهای مدیترانه و خاور نزدیک است.
آثار عیلامی و مرتبط:
مجموعهای از ظروف سفالی منقوش، ابزارهای جنگی و صلح مفرغی (مانند سرنیزهها و تبرها) و زیورآلات کوچک باستانی که پیوندهای هنری عیلام و مناطق پیرامونی آن را بازگو میکنند.
۴. موزه هنر شهرستان لوسآنجلس (LACMA)
موقعیت: لوسآنجلس، کالیفرنیا
اهمیت: اگرچه تمرکز این موزه بیشتر بر هنرهای اسلامی و دوران تاریخی متأخرتر ایران است، اما در بخش آثار باستانی خاور نزدیک، قطعه هایی از هنر فلزکاری هزارههای پیش از میلاد را نگهداری میکند که با تکنیکها و الگوهای هنری عیلامی و زاگرس همخوان هستند.
گنجینههای عیلامی در سایر موزههای اروپا (غیر از فرانسه و بریتانیا)
علاوه بر موزههای لوور در فرانسه و موزه بریتانیا در لندن که بزرگترین مخازن آثار عیلامی در خارج از ایران هستند، برخی دیگر از موزههای معتبر اروپایی نیز به لطف پژوهشهای باستانشناسان، تبادلات بینالمللی یا مجموعهداریهای تاریخی، میزبان قطعاتی ارزشمند از هنر، سفال، مهرها و فلزکاریهای تمدن ایلام هستند.
در ادامه، مهمترین موزههای اروپا در کشورهای مختلف (بهجز فرانسه و بریتانیا) که آثار مرتبط با عیلام را در خود جای دادهاند، معرفی شدهاند:
۱. آلمان: موزه پرگامون برلین (Pergamon Museum)
موقعیت: برلین، آلمان
اهمیت: موزه پرگامون یکی از ارکان اصلی «جزیره موزهها» در برلین و یکی از مهمترین موزههای جهان در زمینه هنر باستان و خاور نزدیک است.
آثار عیلامی و مرتبط:
مهرهای استوانهای: مجموعهای از مهرهای استوانهای ظریف از جنس سنگهای نیمهقیمتی متعلق به هزارههای سوم و دوم پیش از میلاد (دورههای عیلام قدیم و میانه) که تصاویری از آیینهای مذهبی، ایزدان عیلامی و نقوش اسطورهای را نشان میدهند.
آجرهای کتیبهدار و سفالینهها: قطعه هایی از آجرهای ساختمانی و سفالهای منقوش که ارتباطات فرهنگی و تجاری میان دشتهای عیلامی و تمدنهای بینالنهرین و فلات ایران را روایت میکنند.
۲. ایتالیا: موزه ملی هنرهای شرقی رم (Museo Civico d’Arte Antica / موزههای رم و تورین)
موقعیت: رم و تورین، ایتالیا
اهمیت: ایتالیا به دلیل پیشینه درخشان در باستانشناسی خاور نزدیک (همچون فعالیتهای مؤسسه ایتالیایی ایزوئو – ISMEO) ارتباط علمی نزدیکی با تاریخ باستان ایران داشته است.
آثار عیلامی و مرتبط:
موزههای باستانشناسی ایتالیا، بهویژه در بخشهای خاور نزدیک، دارای نمونههایی از ابزارهای مفرغی، سرپیکانها، تبرهای آیینی و مهرهای باستانی هستند که با الگوهای فلزکاری عیلام و فرهنگهای همعصر زاگرس (مانند لرستان و خوزستان باستان) همخوانی دارند.
۳. دانمارک: موزه ملی دانمارک در کوپنهاگ (National Museum of Denmark)
موقعیت: کوپنهاگ، دانمارک
اهمیت: این موزه دارای مجموعهای ارزشمند از آثار باستانی جهان است که بخشی از آن به خاور نزدیک باستان اختصاص دارد.
آثار عیلامی و مرتبط:
در بخش کلکسیونهای باستانی این موزه، قطعه های کوچکی از مهرهای استوانهای، سنگهای منقوش و ابزارهای فلزی کوچک متعلق به عصر مفرغ و دوره عیلامی نگهداری میشود که بیشتر از طریق خریدهای موزهای یا مجموعههای خصوصی قدیمی به این کشور راه یافتهاند.
۴. هلند: موزه ملی آثار باستانی لیدن (Rijksmuseum van Oudheden)
موقعیت: لیدن، هلند
اهمیت: موزه ملی آثار باستانی هلند یکی از قدیمیترین و تخصصیترین موزههای اروپا در زمینه تمدنهای کهن (مصر، نزدیک به شرق، یونان و روم) است.
آثار عیلامی و مرتبط:
این موزه دارای نمونههای مطالعه هایی از سفالینههای باستانی و مهرهای خاور نزدیک است که به محققان امکان مقایسه سبکهای هنری میان عیلام، سومر و اکد را میدهد.
گنجینههای عیلامی در موزههای آسیا، روسیه و سایر نقاط جهان
علاوه بر موزههای معتبر فرانسه، بریتانیا، آمریکا و سایر کشورهای اروپایی، ردپای آثار، مهرهای استوانهای و فلزکاریهای منسوب به تمدن عیلام (ایلام) یا فرهنگهای همعصر و در تعامل با آن را میتوان در برخی از موزههای مهم آسیا و روسیه نیز جستجو کرد.
در این مناطق، بهویژه به دلیل ارتباط های تجاری جاده ابریشم باستانی، فتوحات یا پژوهشهای مشترک باستانشناسی، قطعه هایی ارزشمند نگهداری میشود.
در ادامه، مهمترین موزههای آسیا، روسیه و سایر نقاط جهان که دارای آثار مرتبط با عیلام هستند، معرفی شدهاند:
۱. روسیه: موزه دولتی هرمیتاژ سنپترزبورگ (State Hermitage Museum)
موقعیت: سنپترزبورگ، روسیه
اهمیت: موزه هرمیتاژ یکی از بزرگترین، غنیترین و قدیمیترین موزههای جهان است که گنجینهای خیرهکننده از آثار هنری و باستانی سراسر جهان را در خود جای داده است.
آثار عیلامی و مرتبط:
مهرهای استوانهای و سنگهای قیمتی: هرمیتاژ دارای مجموعهای ارزشمند از مهرهای استوانهای متعلق به هزارههای سوم و دوم پیش از میلاد است که نمونههای کلاسیک از نقوش مذهبی و اسطورهای دورههای عیلام قدیم و میانه را به نمایش میگذارند.
فلزکاریها و سلاحهای مفرغی: قطعاتی از ابزارهای جنگی و آیینی مفرغی که شباهت زیادی به الگوهای فلزکاری جنوب و غرب ایران (فرهنگ عیلام و زاگرس) دارند و بخش پژوهشی هنر خاور نزدیک باستان را غنیتر کردهاند.
۲. ژاپن: موزه خاور نزدیک باستان در توکیو (Ancient Orient Museum, Tokyo)
موقعیت: توکیو، ژاپن
اهمیت: ژاپن به لطف فعالیتهای علمی و پژوهشی مؤسسات باستانشناسی در خاورمیانه (بهویژه در دهههای پایانی قرن بیستم)، توجه ویژهای به تاریخ و تمدنهای کهن فلات ایران و بینالنهرین داشته است.
آثار عیلامی و مرتبط:
سفالینهها و پلاکهای گلی: نمونههایی از سفالهای منقوش و قطعات آجرهای دارای خطوط و نقشمایههای باستانی که گویای تبادلات فرهنگی و ارتباطات میان تمدنهای آسیایی باستان است.
مهرهای استوانهای کوچک: مجموعهای از مهرهای سنگهای نیمهقیمتی که برای مطالعه خط و نشانههای اداری عیلامی و بینالنهرینی به کار میروند.
۳. ترکیه: موزههای باستانشناسی استانبول (Istanbul Archaeology Museums)
موقعیت: استانبول، ترکیه
اهمیت: ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود و قرار گرفتن در چهارراه ارتباطی اروپا، آسیا و خاورمیانه، میزبان موزهای بسیار غنی از آثار باستانی تمدنهای بینالنهرین، آناتولی و فلات ایران است.
آثار عیلامی و مرتبط:
کتیبهها و اسناد میخی: در بخش باستانشناسی خاور نزدیک این موزه، لوحها و قطعات کتیبهداری یافت میشوند که به خط میخی نوشته شدهاند و به دلیل نزدیکی سیاسی و تجاری میان دولتهای عیلام، آشور، بابل و عیلام نو، اشتراکات دیوانسالاری و خطی این جوامع را بازتاب میدهند.
ابزارهای مفرغی و سلاحهای آیینی: نمونههای مطالعاتی از تبرها و سرنیزههای فلزی عصر مفرغ.
۴. استرالیا و سایر مناطق جهان
در قاره اقیانوسیه، موزههای بزرگی مانند موزه ملی استرالیا یا گالریهای هنری سیدنی و ملبورن بهطور تخصصی دارای بخش مستقل و متمرکز برای آثار باستانی عیلام نیستند؛ با این حال، در برخی از نمایشگاههای دورهای و موقت بینالمللی که با همکاری موزههای بزرگ جهان (مانند لوور یا موزه ملی ایران) برگزار میشود، گاه شاهکارهایی از هنر عیلامی (تصاویر، مستندهای و نمونههای بدل موزهای باکیفیت) به نمایش درآمده است تا علاقهمندان حوزه تاریخ باستان در نیمکره جنوبی نیز با این تمدن ریشهدار آشنا شوند.
درباره عکاس و نویسنده مقاله
رضا گودرزی، به عنوان عکاس، نویسنده و پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و ایرانشناسی، سالهاست که با سفرهای مستمر به سراسر ایران برای عکاسی حرفه ای و بازدید از موزههای معتبر داخلی، گامهای بلندی در جهت مستندسازی تاریخ کهن این مرز و بوم برداشته است.
فعالیتهای میدانی او، از عکاسی تخصصی از آثار باستانی گرفته تا جمعآوری دقیق دادهها و تصاویر کمیاب برای پژوهشهایی همچون مقاله جامع «تمدن عیلام»، با نگاهی موشکافانه انجام شده است.
حاصل این تلاشهای متمادی و عشق به فرهنگ ایران، در نهایت به انتشار کتابهای ارزشمند ایرانگردی و ایرانشناسی و خلق تابلوهای عکس نفیس هنری ختم شده است که هر کدام راوی بخش مهمی از هویت تاریخی و هنری ایران زمین هستند.
صنایع دستی و هنری
تابلو عکس حلقه زرین ارجان در سایز 50-50 یکی از تابلوهایی در فروشگاه سایت پرشیا اکسپو می باشد که می تواند دیوار منزل یا دفتر کار شما را به تمدن عیلام متصل کند.
تابلو عکس زیگورات چغازنبیل در شب و در سایز 70-50 یا 100-70 سانتیمتر در فروشگاه سایت پرشیا اکسپو نیز می تواند دیوار منزل یا دفتر کار شما را به تمدن عیلام متصل کند.
برای خواندن گوشه هایی از تمدن عیلام و آشنایی با گنجینه های این دوره در موزه ایران باستان می توانید سری به کتاب عکس نفیس موزه ایران باستان بزنید..
اگر به نمدن عیلام و استان خوزستان ایران علاقه دارید، برای انجام مسولیت های اجتماعی و هدایای نمایشگتهی VIP می توانید در چاپ کتاب عکس نفیس خوزستان با ما همکاری داشته باشید.
فراموش نکنید در صفحه کتاب های عکس نفیس ایرانگردی و ایرانشناسی سایت پرشیا اکسپو می توانید انتخاب های بیشتری داشته باشید.
