بازوبند زرین باسر گریفین

​«گریفین» یا «شیردال» که در این بازوبندها نقش بسته، موجودی اساطیری با بدن شیر، سر و بال‌های عقاب است.

در فرهنگ ایران باستان، این موجود پیوند میان قدرت زمینی شیر و بینش آسمانی عقاب را تداعی می‌کرد.

گریفین در هنر هخامنشی نگهبان گنجینه‌های الهی و نماد محافظت از قدرت شاهی بود. در بازوبندهای آمودریا، جزئیات چهره گریفین، از چشم‌های نافذ گرفته تا نوک خمیده و گوش‌های قرینه‌اش، با چنان مهارتی اجرا شده که حتی پس از گذشت ۲۵۰۰ سال، همچنان ابهت خود را حفظ کرده است.

​این بازوبندها در اصل تنها به رنگ طلا نبودند. بررسی‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که در حفره‌های تعبیه شده بر روی بدنه طلا، سنگ‌های قیمتی نظیر لاجورد، فیروزه، عقیق و لعل سوار می‌شدند.

لاجورد در آن دوران سنگی بسیار ارزشمند بود که تضاد رنگی خیره‌کننده‌ای با درخشش طلا ایجاد می‌کرد. اگرچه بسیاری از این سنگ‌ها در طول سده‌ها جدا شده‌اند، اما آثار به‌جامانده در جایگاه‌های سنگ (Setting) هنوز هم حکایت از جلال و شکوهی دارند که این اشیاء در زمان استفاده درباریان داشته‌اند.

​برای هنرمندان و پژوهشگرانی که در زمینه بازسازی‌های تاریخی فعالیت می‌کنند، این بازوبندها منبعی حیاتی برای درک تناسب های و ترکیب‌بندی لباس‌های هخامنشی هستند.

نحوه قرارگیری این بازوبندها بر روی بازو، نشان می‌دهد که لباس‌های هخامنشی (مانند ردای مادی یا پارسی) به گونه‌ای طراحی شده بودند که در کنار این تزئین ها، وقار و سنگینی خاصی به صاحب اثر ببخشند.

در بازسازی‌های مدرن، استفاده دقیق از این بازوبندها می‌تواند اصالت بصری کار را چندین برابر افزایش دهد.

​تعداد قابل توجهی از این بازوبندها در گنجینه آمودریا یافت شده است که نشان می‌دهد این آثار صرفاً متعلق به شاه نبوده، بلکه بخشی از زیورآلات مورد استفاده در معبد «تختِ قباد» (Takht-i Kuwad) برای مراسم نذری بوده‌اند.

این بازوبندها در واقع پیوندی میان هنرِ درباری و فضای مذهبی نیایشگاه‌های آن زمان هستند. کشف این تعداد بازوبند در یک مجموعه، نشان از ثروت بی‌کران و پویایی هنری در بخش‌های شرقی امپراتوری هخامنشی (مانند باختر یا همان بلخ) دارد.

​مطالعه این بازوبندها تنها به خودشان محدود نمی‌شود. با نگاهی به سایر آثار فلزی هخامنشی، متوجه می‌شویم که سبک هنریِ «گریفین‌های آمودریا» با نقوش موجود در ستون‌های تخت‌جمشید، ظروف زرین همدان و یا حتی منسوجات نقش‌دار آن دوران هم‌خوانی کاملی دارد.

این هماهنگیِ سبکی نشان‌دهنده یک «استاندارد هنری» واحد در سراسر امپراتوری هخامنشی است که از شوش و پارسه تا بلخ و آمودریا جاری بوده است.

بازوبندهای زرین با سر گریفین تنها بخشی از رازهای سر به مهرِ دوران هخامنشی هستند. این آثار با ارزش در کنار سایر قطعه های نظیر شمشیر آکیناکه، ارابه‌ زرین و پلاک‌های نذری… مجموعه‌ای را تشکیل می‌دهند که آن را «گنجینه آمودریا» می‌نامیم.

این گنجینه، کلید فهم آیین‌ها، ذوق هنری و توانمندی‌های فلزکارانِ عصر هخامنشی است. اگر می‌خواهید بدانید این بازوبندها از چه محوطه باستانی‌ای کشف شده‌اند، چه ماجراهایی را برای رسیدن به موزه بریتانیا پشت سر گذاشته‌اند و سایر قطعه های این گنجینه چه روایت‌هایی از تاریخ ایران دارند، پیشنهاد می‌کنیم مقاله جامع و اختصاصی ما درباره گنجینه آمودریا را مطالعه کنید.

رضا گودرزی، عکاس و پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی، با دو دهه تجربه در ثبت هنری و مستندنگاری آثار باستانی، نگاهی نو به بازمانده‌های تمدن ایران‌زمین دارد.

این مقاله حاصل تلاش‌های میدانی و مطالعاتی در مسیر بازشناسی هنرِ ایران باستان است و در بخش ایرانشناسی سایت می توانید مقاله های بسیار بیشتری را ببینید.

برای دسترسی به سایر جستارهای ایران‌شناسی و گالری تصاویر، از شما دعوت می‌کنیم از بخش «ایران‌شناسی سایت پرشیا اکسپو» بازدید فرمایید.

همچنین، جهت سفارش پروژه‌های اختصاصی عکاسی صنعتی و هنری، یا مشارکت و حمایت از «چاپ کتاب‌های نفیس ایران‌گردی و میراث فرهنگی»، می‌توانید از طریق مسیرهای ارتباطی درج شده در سایت با ما در تماس باشید.