جام زرین حسنلو شاهکار زرین عصر آهن و از اسطورههای فراموششده و فاجعه دژ سوخته که نمونه بینظیر از هنر طلاسازی 7000 ساله ایرانیان است
جام زرین حسنلو یکی از شاخصترین، پررمزومرازترین و ارزشمندترین آثار باستانی کشفشده در فلات ایران است که نه تنها به عنوان یک اثر بینظیر فلزکاری در جهان شناخته میشود، بلکه پنجرهای روشن به سوی شناخت باورهای مذهبی، اسطورهشناسی، ساختار اجتماعی و هنری مردمان فلات ایران در هزارههای دور باز میکند.
این اثر گرانبها گواهی زنده بر مهارت خیرهکننده فلزکاران باستان است و ابعاد تاریخی آن فراتر از یک شیء تزئینی، روایتگر فاجعهای انسانی در دوران باستان است.
تاریخچه، موقعیت و دوران تپه باستانی حسنلو
تپه باستانی حسنلو در استان آذربایجان غربی، در شهرستان نقده و در دشت سلماس واقع شده است.
این محوطه باستانی به عنوان یکی از مهمترین سایتهای باستانشناسی ایران، لایههای متعددی از تمدن را از هزارههای پیش از میلاد تا دوران اسلامی در دل خود جای داده است.
مهمترین لایه این تپه که جام زرین در آن کشف شد، «لایه چهارم» دژ حسنلو است که به عصر آهن (حدود ۱۲۰۰ تا اواخر قرن نهم پیش از میلاد) تعلق دارد.
در این دوره، حسنلو یک دژ حکومتی و مسکونی مستحکم با معماری خشتی و سنگی پیشرفته بوده که مرکز فرمانروایی محلی قدرتمندی به شمار میرفته است.
وضعیت امروز تپه، محوطه و دسترسی
امروزه محوطه باستانی حسنلو به عنوان یکی از پایگاههای میراث فرهنگی مهم کشور شناخته میشود. این محوطه در فاصله کمی از شهر نقده قرار دارد و از طریق جادههای ارتباطی استان آذربایجان غربی قابل دسترسی است.
محوطه دارای بخشهای حفاظتشده، حصارکشیشده و مسیرهای بازدید برای علاقهمندان به تاریخ و باستانشناسی است.
کاوشهای علمی انجامشده در دهههای گذشته، بخشی از ساختار معماری دژ، حصارهای دفاعی، انبارها و خانههای مسکونی آن را آشکار کرده است.
با این حال، حفظ سازههای خشتی در برابر عوامل جوی و فرسایش طبیعی همواره نیازمند مراقبتهای تخصصی مداوم است و بازدید از آن، سفری ملموس به اعماق تاریخ کهن شمال غرب ایران را رقم میزند.
دوره احتمالی ساخت جام و شاهکان حاکم بر آن عصر
بر اساس مطالعه های باستانشناسی، جام زرین حسنلو احتمالا در فاصله زمانی بین قرن سیزدهم تا نهم پیش از میلاد (عصر آهن دوم یا سوم) ساخته شده است.
این دوران مصادف با حضور اقوام مختلف بومی و حکومتهای محلی در شمال غرب ایران، از جمله مردمان منسوب به فرهنگ مانائیان یا جوامع در ارتباط با تمدنهای اورارتو و آشور است.
در آن دوران، حاکمان و شاهان محلی دژ حسنلو بر منطقهای استراتژیک میان امپراتوریهای بزرگ آن روزگار فرمانروایی میکردند.
رقابتهای سیاسی و نظامی میان قدرتهای منطقه، فضای متلاطمی را ایجاد کرده بود که سرانجام به یورش سپاهیان مهاجم (احتمالاً اورارتوییها یا آشوریان) و سقوط خونین دژ انجامید.
نقشمایهها و اسطورههای حکاکیشده روی جام
بدنه این جام پر از نقشبرجستههای دقیق، پیچیده و داستانی است که اسطورههای کیهانی و باورهای آیینی آن دوران را روایت میکنند.
نقوش با مهارت فوقالعادهای روی طلا کوبیده شدهاند و معمولاً در چند رتبه یا ردیف افقی دستهبندی میشوند:
خدایان و آیینها: تصویر خدایان سهگانه مرتبط با عناصر طبیعی (آب، زمین و خورشید) و کاهنان در حال انجام مراسم قربانی.
قهرمان تیرانداز: تصویری از یک قهرمان یا شاه پهلوان در حال نبرد یا شکار، که نماد قدرت و غلبه بر نیروهای اهریمنی است.
داستانهای اسطورهای: صحنههایی از نبرد موجودهای افسانهای، هیولاها، انسانهای بالدار و حیوان هایی مانند شیر، گاو و عقاب که بازتابدهنده جهانبینی مذهبی مردمان عصر آهن است.
داستان کشف، پنهانسازی و حماسه دژ سوخته
در سال ۱۳۳۶ خورشیدی، هیئت مشترک ایران و آمریکا به سرپرستی رابرت اچ. دایسون کاوشهای خود را در تپه حسنلو آغاز کرد.
در جریان حفاری لایه چهارم، کارگر محلی سختکوش، «امامقلی محمدی حسنلویی»، به بقایای ساختمانی سوخته رسید.
داستان پنهان شدن جام به لحظه های سقوط و فاجعه آتشسوزی دژ بازمیگردد. هنگامی که مهاجمان شهر را به آتش کشیدند، سه سرباز در حال فرار با گرانبهاترین اشیای دژ بودند؛ یکی از آنها جام زرین را در آغوش داشت.
با فروریختن سقف ساختمان بر اثر آتشسوزی سهمگین، این سه تن در زیر آوار خشت و خاک مدفون شدند.
هنگامی که جام پس از هزاران سال کشف شد، به شدت کج و فشرده شده بود، زیرا بدن یکی از آن سربازان و آوار روی آن قرار گرفته بود.
کاشف محلی با وجدان بیدار خود، پیشنهاد وسوسهانگیز سرپرست خارجی برای پنهان کردن جام را رد کرد و آن را با صداقت کامل تحویل مقام های دولتی داد تا این اثر بینظیر برای همیشه در موزه ملی ایران ماندگار شود.
جام زرین حسنلو با وزن حدود ۹۵۰ گرم و از طلای خالص، امروزه سند گویایی از تاریخ پرفرازونشیب این مرزوبوم است.
جام زرین حسنلو خوشبختانه برعکس بسیاری از میراث فرهنگی ایران، مانند گنجینه آمودریا، شمشیرهای آکیناکه و ریتون های زرین که در موزه های دنیا مانند لوور، بریتانیا و متروپلیتن نگهداری می شوند، در موزه ایران باستان در تهران قرار دارد.
درباره عکاس و نویسنده
رضا گودرزی؛ روایتگر میراث بصری و هنرهای تجسمی
رضا گودرزی با دو دهه تجربه حرفهای در حوزه عکاسی فرهنگی، گردشگری و هنرهای تجسمی، جایگاه ویژهای در ثبت و ماندگار کردن میراث بصری دارد.
نگاه او در عکاسی، فراتر از یک ثبت ساده است؛ او با تسلط کامل بر نور، بافت و کادربندی، توانسته است روح مکانها و اصالت میراث فرهنگی را به تصویر بکشد.
آثار او در قالب کتابهای عکس نفیس، مجموعهای جامع از زیباییشناسی و مستندنگاری دقیق را ارائه میدهند که هر ورق آن دعوتی است به سفری در اعماق تاریخ و طبیعت.
تابلوهای عکس نفیس و پنلهای دیواری تریپتیخ (سه لتی) که با آثار او آراسته شدهاند، ترکیبی چشمنواز از هنر مدرن و اصالت کهن را به فضای خانهها، گالریها و محیطهای اداری لوکس میآورند.
کیفیت بینقص تولید، انتخاب دقیق سوژهها و چاپ روی متریال درجهیک باعث شده است تا این آثار به عنوان المانهای کلکسیونی ارزشمندی مورد توجه هنردوستان قرار گیرند.
آثار هنری
تابلو عکس نفیس جام زرین حسنلو هم اکنون در فروشگاه سایت پرشیا اکسپو آماده سفارش می باشد.
تابلو عکس نفیس تپه حسنلو هم اکنون در فروشگاه سایت پرشیا اکسپو آماده سفارش می باشد.
