گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه سومین گنبد بزرگ آجری جهان در نزدیکی شهر زنجان است که در سال 2005 میلادی بعنوان ششمین میراث جهانی ایران در یونسکو به ثبت رسید.

سومین گنبد آجری جهان

ساخت گنبد سلطانیه به قرن 13 میلادی بر می گردد. این گنبد که بعد از گنبد ایا صوفیه و کلیسای سانتا ماریا دل فیوره سومین گنبد بزرگ آجری جهان است به دستور سلطان محمد خدابنده و با نظارت رشیدالدین فضل‌الله همدانی در شهر سلطانیه که پایتخت ایلخانیان بود، ساخته شد.

از شهر زنجان در حدود نیم ساعت که به ظرف تهران حرکت کنید به شهر سلطانیه می رسید و با توجه به اینکه فاصله گنبد تا اتوبان زنجان-تهران زیاد است ولی به دلیل بزرگی آن، گنبد آبی-فیروزه ای رنگ آن از کنار جاده دیده می شود.

گنبدهای فیروزه ای که در بیشتر شهرهای ایران دیده می شوند برای توریست ها و ایرانگردان بسیار آشناست و گنبد فیروزه ای سلطانیه نیز بزرگترین آن ها می باشد.

بنای اصلی سلطانیه هشت ضلعی است و طول هر ضلع آن ۸۰ گز (95 سانتیمتر) است. هشت مناره نیز در اطراف گنبد آن که با کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ پوشیده شده، قرار داشته که امروز کمی تخریب شده اند ولی همچنان پابرجا هستند. ارتفاع کل بنا ۴۸٫۵ متر و قطر دهانه داخلی آن ۲۵٫۵ متر است.

در قسمت بالایی ساختمان سلطانیه (تقریبا طبقه دوم) دور تا دور اتاق‌ها و غرفه‌ها ساخته شده اند که سقف داخل اتاق‌های بالا با گچ‌بری‌ها و آجرهای رنگارنگ تزیین یافته‌است. در حاشیه طاقها آیات قرآنی و نام های خداوند با خط جلی نوشته شده‌است. حکاکی‌هایی در آجرهای دیوارها و سقف‌های رنگین بنا نیز دیده می‌شود.

عکاسی در حیاط اطراف گنبد سلطانیه و داخل ان لذت خاصی دارد و با توجه به فضای دور این گنبد می توان بطور کامل دورتادور آن را دید و عکاسی کرد.

نقاشی پایین اثر لوییس دوبو در سال 1863 – 1798 میلادی در دوران قاجار است که گنبد سلطانیه را کشیده است.

گنبد سلطانیه که در استان زنجان قرار دارد، یکی از نمونه های برجسته از دستاوردهای معماری ایرانی و اثری کلیدی در توسعه معماری اسلامی آن است.

این بنای هشت ضلعی با گنبدی به ارتفاع حدود 50 متر از سطح زمین، پوشیده شده از کاشی فیروزه ای آبی و هشت مناره باریک که آن را احاطه کرده است.

این قدیمی ترین نمونه موجود از گنبد دو پوسته در ایران است. تزئین های داخلی مقبره نیز برجسته است و محققانی مانند پوپ “A.U. Pope” این ساختمان را به عنوان نمونه ای که تاج محل را از روی آن ساختند توصیف کرده است.

در شهر سلطانیه در شمال غربی ایران، که برای مدت کوتاهی پایتخت سلسله ایلخانیان ایران در قرن چهاردهم بود، مقبره اولجایتو قرار دارد که گنبد خیره‌کننده آن با کاشی‌های فیروزه‌ای آبی پوشیده شده است.

مقبره هشتمین فرمانروای ایلخانی که در سال‌های 12-1302 میلادی ساخته شده، اصلی‌ترین ویژگی باقی مانده از این شهر باستانی است.

امروزه این بنا بر یک سکونتگاه روستایی که توسط مرتع حاصلخیز سلطانیه احاطه شده است، قرار دارد. مقبره اولجایتو به عنوان شاهکار معماری دوره خود و یک دستاورد برجسته در توسعه معماری ایرانی، به ویژه در گنبد دو پوسته بدیع و تزئین های داخلی آن شناخته می شود.

گنبد سلطانیه یک پیوند ضروری و بنای تاریخی کلیدی در توسعه معماری اسلامی در آسیای مرکزی و غربی است. در اینجا، ایلخانیان ایده‌هایی را که در دوره کلاسیک سلجوقی (قرن یازدهم تا اوایل قرن سیزدهم) توسعه یافته بود، را توسعه دادند، که طی آن هنرهای ایران در جهان اسلام متمایز شد و بدین ترتیب زمینه را برای دوره تیموری (اواخر قرن چهاردهم تا پانزدهم میلادی)، یکی از درخشان‌ترین دوره‌های هنر اسلامی، فراهم کردند.

ساختار دو پوسته گنبد مقبره (یک پوسته داخلی و یک پوسته بیرونی) و مصالح و مضامین به کار رفته در دکوراسیون داخلی آن از اهمیت خاصی برخوردار است.

گنبد بسیار بزرگ به ارتفاع حدود 50 متر اولین نمونه موجود از نوع خود است و مرجع مهمی برای توسعه بعدی گنبد اسلامی شد.

به همین ترتیب، فضای داخلی بسیار غنی مقبره، که شامل کاشی‌های لعاب‌دار، آجرکاری، خیاطی یا طرح‌هایی با مصالح خاتم‌کاری، گچ‌کاری و نقاشی‌های دیواری است، حرکت مهمی را به سمت مواد و مضامین دقیق‌تر نشان می‌دهد.

بنابر این مقبره اولجایتو به شیوایی از دوره ایلخانی سخن می گوید که با نوآوری در مهندسی سازه، تناسبات فضایی، اشکال معماری و الگوها و تکنیک های تزئینی مشخص می شد.

کاوش‌های انجام‌شده در مقبره ۷۹۰ هکتاری املاک اولجایتو، بقایای بیشتری از شهر قدیمی را نشان داده است و بخش بزرگی از این ملک ویژگی باستان‌شناسی خود را حفظ کرده است. سلطانیه به عنوان پایتخت باستانی سلسله ایلخانیان، شاهدی استثنایی از تاریخ قرن سیزدهم و چهاردهم در ایران است.

معیارهای ثبت جهانی یونسکو

معیار دوم: گنبد سلطانیه یک پیوند اساسی در توسعه معماری اسلامی در آسیای مرکزی و غربی، از دوره کلاسیک سلجوقی تا دوره تیموری است. این به ویژه به ساختار دو پوسته و استفاده دقیق از مواد و موضوع هایی در دکوراسیون مربوط می شود.

معیار سوم: سلطانیه به عنوان پایتخت باستانی سلسله ایلخانیان، گواهی استثنایی بر تاریخ قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی است.

معیار چهارم: مقبره اولجایتو نشان دهنده یک دستاورد برجسته در توسعه معماری ایرانی، به ویژه در دوره ایلخانی است که با ساختار مهندسی نوآورانه، تناسب های فضایی، اشکال معماری، و نقوش و تکنیک های تزئینی مشخص می شود.

در داخل محوطه گنبد سلطانیه، تمام عناصر و اجزای لازم برای بیان ارزش جهانی برجسته آن، از جمله مقبره اولجایتو، قرار دارد. تزیینات بیرونی مقبره دچار افت شدیدی شده که یکپارچگی آن را تحت تاثیر قرار داده است.

با این وجود، تزئین های داخلی تا حد زیادی دست نخورده باقی مانده است. توسعه شهری در اطراف آن نشان دهنده یک تهدید بالقوه است.

بنای تاریخی مقبره اولجایتو در سلطانیه از نظر شکل و طرح، مصالح و جوهر و موقعیت و مکان آن بسیار معتبر است. کار مرمت با دقت به اصالت بنای تاریخی احترام گذاشته است و از فناوری سنتی و مصالح هماهنگ با مجموعه استفاده کرده است.

گنبد سلطانیه بر اساس قانون حفاظت از آثار ملی ایران و قانون املاک شهر متعلق به شهر سلطانیه است و به عنوان یک اثر ملی حفاظت می شود.

بخش هایی از منطقه حائل در مالکیت خصوصی است. مرجع مدیریت اصلی این ملک، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران است که از طریق اداره آن در زنجان مدیریت می شود.

حفظ ارزش جهانی برجسته این محوطه در طول زمان مستلزم تداوم احترام به استانداردهای علمی و حفاظت مناسب از بنای تاریخی هنگام انجام پروژه‌های حفاظت و مرمت است.

کنترل اثرهای توسعه شهری پیرامون ملک با اندیشیدن و اجرای راهبردهای مدیریتی مناسب در این زمینه امکانپذیر است.

عکس قدیمی (پایین) از آنتوان سوروگین است که بین سال های 1880 -1908 میلادی در زمان قاجاریان گرفته شده است.

درباره عکاس و نویسنده مقاله

رضا گودرزی عکاس میراث فرهنگی و گردشگری از سال 1386 بطور حرفه ای مشغول به ایرانگردی و عکاسی است و چکیده ای از این فعالیت ها را بصورت مقاله های ایرانشناسی، تابلو عکس نفیس، کتاب عکس نفیس و محصولات هنری مثل تیشرت های ایرانگردی و ایرانشناسی در سایت پرشیا می توانید ببینید و لذت ببرید.

گنبد سلطانیه و شهر سلطانیه یکی از شهرهای باستانی و تاریخی ایران است که دارای میراث فرهنگی و گردشگری بسیاری مانند معبد چلبی اوغلی و معبد داشکسن است و برای عکاسان میراث فرهنگی و گردشگری و توریست ها و ایرانگردان یک مقصد توریسیتی مهم شناخته می شود.

امیدواریم بزودی کتاب عکس نفیسی برای این سایت باستانی بتوان چاپ کرد تا شما هم چنین تجربه ای را با خواندن و دیدن عکس های کتاب، داشته باشید.