آجرهای لعابدار شیر بابل

​شهر بابل در کنار رود فرات، در فاصله حدود ۸۵ کیلومتری جنوب بغداد امروزی واقع شده بود. نام این شهر از واژه اکدی باب‌ئیلیم (Bab-ilim) به معنای «درگاه خدا» گرفته شده است.

اگرچه تمدن بابل در دوره‌های مختلف تاریخی ظهور و سقوط‌های متعددی را تجربه کرد، اما اوج شکوه معماری و سیاسی آن به دوره امپراتوری نو-بابلی (سده‌های ششم و هفتم پیش از میلاد) بازمی‌گردد.

​در این دوران، بابل به بزرگ‌ترین شهر جهان تبدیل شد که حصارهای دفاعی تو در تو، برج‌های مرتفع (که احتمالاً الهام‌بخش داستان اسطوره‌ای برج بابل بوده‌اند)، معابد عظیم و خیابان‌های پهن و سنگ‌فرش‌شده داشت.

این شهر به عنوان پایتخت امپراتوری، نمادی از تسلط انسان بر طبیعت و ارتباط میان آسمان و زمین بود؛ جایی که پادشاهان خود را نایبان خدایان روی زمین می‌دانستند و هنر را ابزاری برای تثبیت این فرمانروایی جاودانه می‌ساختند.

​بزرگ‌ترین و قدرتمندترین پادشاه امپراتوری نو-بابلی، نبوکدنصر دوم (Nebuchadnezzar II) بود که از سال ۶۰۵ تا ۵۶۲ پیش از میلاد مسیح فرمان راند.

او یک فرمانده نظامی مقتدر و در عین حال یک سازنده بی‌نظیر بود که منابع نامحدود امپراتوری خود را صرف دگرگونی پایتخت کرد.

​هدف نبوکدنصر از اجرای پروژه‌های عظیم ساختمانی، فراتر از زیبایی‌شناختی بود؛ او می‌خواست شکوه و اقتدار امپراتوری بابل را به هر بیننده‌ای، چه شهروند عادی و چه سفیران و بیگانگانی که از راه دور به پایتخت می‌آمدند، دیکته کند.

او ساخت معابد بزرگ، کاخ‌های باشکوه، سیستم‌های پیشرفته آبرسانی و باغ‌های معلق بابل (یکی از عجایب هفت‌گانه جهان باستان) را به نام خود ثبت کرد.

​اما شاهکار واقعی او در بخش ورودی‌های شهر و دیوارهای تشریفاتی تماشایی متبلور شد؛ جایی که خیابان پرژه و دروازه ایشتار با آجرهای لعاب‌دار خیره‌کننده خود، مظهر قدرت بی‌کران خدایان و شخص پادشاه شدند.

​در معماری سنتی بین‌النهرین، خشت و آجر خام یا پخته‌شده مصالح اصلی بودند، اما در برابر فرسایش آب و هوا مقاومت کمی داشتند.

بابلی ها با تسلط بر هنر پیشرفته‌ی لعاب‌کاری روی سفال و آجر، انقلابی در تزئین های معماری ایجاد کردند.

​رنگ‌های نمادین: آجرهای لعاب‌دار با طیف‌های درخشان و خیره‌کننده‌ای از آبی لاجوردی، زرد کهربایی و سفید ساخته می‌شدند.

رنگ آبی لاجوردی به کار رفته در زمینه‌ی دیوارها، نماد آسمان و قدرت الهی (به‌ویژه ایزدبانو ایشتار) بود و رنگ‌های زرد و سفید، شکوه و جلال سلطنتی را بازتاب می‌دادند.

​شیرهای غران، نماد شاه: در دیوارهای منتهی به تالار تشریفات و مسیر رژه کاخ نبوکدنصر دوم، ردیف‌هایی از شیرهای غران با آجرهای برجسته‌‌ی لعاب‌دار به تصویر کشیده شده بودند.

شیر به عنوان حیوان مقدسِ همراهِ ایزدبانو ایشتار و همچنین نماد قدرت، شجاعت و تسخیرناپذیری، شخص پادشاه بابل را نمایندگی می‌کرد.

دهان نیمه‌باز شیر، عضلات منقبض‌شده و یال‌های پرپشت آن، حس حرکت و غرش را به مخاطب القا می‌کرد تا هر بازدیدکننده‌ای در مواجهه با آن دچار حیرت، ترس و احترام شود.

داستان کاوش‌ها: چگونه خاکسترهای تاریخ از زیر خاک بیرون آمدند؟

​قرن‌ها گذشت و شهر باشکوه بابل به مرور زمان زیر تپه‌های خاکی و متروکه مدفون شد. نام این شهر افسانه‌ای تنها در متون کهن و کتاب مقدس زنده مانده بود تا اینکه در اواخر قرن نوزدهم، باستان‌شناسی مدرن به سراغ این دشت خفته آمد.

​بزرگ‌ترین و سیستماتیک‌ترین کاوش‌ها در محوطه باستانی بابل توسط هیئت باستان‌شناسی آلمان به سرپرستی روبرت کُلدوِی (Robert Koldewey) آغاز شد.

این کاوش‌های سنگین و طولانی که از سال ۱۸۹۹ میلادی کلید خورد، تا آستانه جنگ جهانی اول ادامه یافت. کُلْدوی و تیم او موفق شدند لایه‌های متعددی از شهر نبوکدنصر را از زیر خروارها خاک بیرون بکشند.

​آن‌ها با هزاران قطعه آجر لعاب‌دار تکه‌تکه، شکسته‌شده و مدفون مواجه شدند که ديوارهای اصلی کاخ و دروازه‌ها را تشکیل می‌ دادند. با توجه به توافق ها میان‌دولیِ مرسوم در آن دوران (میان امپراتوری عثمانیِ حاکم بر منطقه و دولت آلمان)، هزاران قطعه از این آجرهای منحصربه‌فرد، بسته‌بندی شده و به موزه‌های برلین منتقل شدند.

​ماهیت معماری این آثار به گونه‌ای بود که هیچ‌گاه به عنوان یک «شیء قابل حمل مستقل» در روزگار باستان ساخته نشده بودند؛ آن‌ها اجزای یک سازه‌ی غول‌پیکر معماری بودند.

به همین دلیل، در جریان کاوش‌ها و تفکیک یافته‌ها، این میراث ارزشمند میان چند مرکز بزرگ جهانی تقسیم شد و امروزه هیچ موزه منفردی کل این اثر را به‌صورت دست‌نخورده در اختیار ندارد:

​موزه پرگامون (Pergamon Museum) در برلین، آلمان: به لطف تلاش‌های باستان‌شناسان آلمانی، این موزه بزرگ‌ترین و کامل‌ترین مجموعه بازسازی‌شده از دروازه ایشتار و دیوارهای رژه (شامل ردیف شیرهای لعاب‌دار) را در گالری‌های خود جا داده است.

کارشناسان آلمانی با صرف سال‌ها وقت، قطعه های خردشده را روی سازه‌های مدرن سوار و بازسازی کرده‌اند.

​موزه بریتانیا (British Museum) در لندن، انگلستان: موزه بریتانیا نمونه‌های خیره‌کننده‌ای از پنل‌های شیر غران لعاب‌دار را در بخش میان‌رودان خود نگهداری می‌کند (که برخی از ارزشمندترین پنل‌های آن به صورت عاریتی از برلین به نمایش درآمده‌اند).

​موزه لوور پاریس و موزه متروپولیتن نیویورک: این موزه‌ها نیز قطعه ها و پنل‌های منفرد دیگری از این آجرهای لعاب‌دار را در اختیار دارند که گواهی بر وسعت و گستردگی هنر بابلی در سراسر جهان است.

​امروزه، آجرهای لعابدار شیر بابل تنها یک قطعه سفالین رنگ‌آمیزی‌شده نیست؛ بلکه سندی زنده از مهندسی، هنر و اندیشه‌ی سیاسی امپراتوری است که بیش از دو هزار و پانصد سال پیش بر جهان کهن فرمان می‌راند.

این اثر به ما یادآوری می‌کند که چگونه انسان با ترکیب خاک، آتش و هنر، توانسته است ردی از جاودانگی بر پهنه‌ی تاریخ از خود به یادگار بگذارد؛ میراثی که تماشای آن هر بیننده‌ای را به اعماق شکوهمند تاریخ باستان پیوند می‌زند.

برای مطالعه بیشتر درباره آجرهای لعابدار شیر بابل پیشنهاد میکنیم مقاله تمدن بابل را در بخش ابرانشناسی سایت پرشیا اکسپو بخوانید.

​این مقاله و مستندنگاری ارزشمند، حاصل بیش از دو دهه تجربه و فعالیت حرفه‌ای رضا گودرزی در حوزهی عکاسی میراث فرهنگی، گردشگری و هنرهای تجسمی است.

او با کارنامه‌ای پربار که بیش از بیست سال تلاش مستمر در ثبت زوایای پیدا و پنهان آثار باستانی، محوطه‌های تاریخی و جلوه‌های فرهنگ بومی را در بر می‌گیرد، نگاهی موشکافانه و هنرمندانه به میراث کهن ایران و جهان دارد.

​فعالیت‌های او تنها به ثبت قاب‌های ماندگار عکاسی محدود نمی‌شود؛ بلکه پژوهش، جمع‌آوری مستندهای تاریخی و مطالعه‌ عمیق درباره‌ی تمدن‌های باستان، بخش جدایی‌ناپذیری از مسیر حرفه‌ای‌اش را تشکیل می‌دهد.

او با راه‌اندازی و مدیریت پلتفرم‌هایی همچون وب‌سایت «پرشیا اکسپو»، سال‌هاست که دست به انتشار مقاله های جامع در بخش ایران‌شناسی سایت، راهنماهای ایرانگردی و تخصصی سفر و پژوهش‌های عمیق باستانی زده است تا گامی مؤثر در معرفی و حفظ هویت تاریخی و گردشگری ایران بردارد.

ترکیب نگاه یک عکاس باسابقه با دغدغه‌های یک پژوهشگر تاریخ، به خلق محتوایی انجامیده که خواننده را نه فقط با کلمه ها، بلکه با عمقِ اصالتِ تاریخ پیوند می‌زند.